Геморройда парҳез: нима ейиш мумкин ва нимани чеклаган маъқул
- Геморройда овқатланишнинг асосий вазифаси — кучанмасдан, мунтазам ва юмшоқ ич келиши.
- Рацион асоси — сабзавот, мева, дуккаклилар, тўлиқ донли маҳсулотлар ва етарли сув.
- Клетчаткани аста-секин кўпайтиринг, акс ҳолда қорин дам бўлиши мумкин.
- Аччиқ, спиртли ичимлик, ёғли ва ўта шўр таомларни, айниқса хуружда, чекланг.
- Кўп қон кетиши, қора нажас ёки кучли оғриқ — зудлик билан шифокорга мурожаат қилиш учун сабаб.
Эрталаб яна ҳожатхонада узоқ ўтиришга тўғри келди, кейин эса кун бўйи нохуш ноқулайлик ўзини эслатиб турди. Геморрой билан таниш кўпчилик бир қонуниятни пайқайди: бир-икки кун қуруқ овқат, йўл-йўлакай бутерброд ва сув ўрнига аччиқ чой — ва аҳвол ёмонлашади.
Яхши томони шундаки, ликопчангиз — энг қулай воситалардан бири. Геморройда парҳез катталашган тугунларни йўқотмайди, лекин ични юмшоқ ва мунтазам қилишга ёрдам беради, демак, хуружлар камроқ қўзғалади. Келинг, нима ейиш мумкинлиги, нимани чеклаган маъқуллиги ва буни одатий ўзбек ошхонасига қандай мослаш ҳақида гаплашамиз.
Нега овқатланиш геморройга таъсир қилади?
Геморроидал тугунлар — тўғри ичак охиридаги томир чигаллари бўлиб, улар ҳар бир одамда бор. Муаммо улар катталашганда, яллиғланганда, қонаганда ёки ташқарига чиқиб қолганда бошланади. Бунга сабаб бўлувчи асосий омиллардан бири — қаттиқ нажас ва кучли кучаниш: шу пайтларда тўғри ичак веналаридаги босим кескин ошади.
Толага камбағал овқат ва суюқлик етишмаслиги нажасни қаттиқ ва сийрак қилади. Шунинг учун геморройни даволаш бўйича халқаро тавсиялар (ЭСЦП, АСЦРС) рационда клетчаткани кўпайтиришни асосий чора деб билади — енгил шаклларда ҳам, ҳар қандай бошқа давога қўшимча сифатида ҳам. Ич қотиши ва геморрой қандай боғлиқлиги ҳақида алоҳида ёзганмиз.
Геморройда нима ейиш мумкин: рацион асоси
Махсус маҳсулотлар керак эмас: ҳаммаси исталган бозор ва оддий дўконда бор.
- Ҳар овқатда сабзавот: сабзи, қовоқ, лавлаги, карам, қовоқча, помидор, бодринг, кўкатлар. Қайнатилган, димланган ва пиширилган сабзавотлар хомига қараганда енгилроқ ҳазм бўлади, айниқса ичак сезгир бўлса.
- Мева ва қуруқ мевалар: олма, нок, беҳи, хурмо, ўрик, олхўри, анжир, шунингдек туршак, олхўри қоқи ва майиз — меъёрида.
- Дуккаклилар: мош, нўхат, ловия, ясмиқ. Мошкичири, мошли мастава ёки нўхатли салат — ичак учун фойдали, ҳаммага таниш таомлар.
- Тўлиқ донли маҳсулотлар: сули ёрмаси, арпа ёрмаси, гречка, қўнғир гуруч, ҳар куни оқ нон ўрнига йирик тортилган ундан ёки кепакли нон.
- Сут-қатиқ маҳсулотлари: қатиқ, кефир, сузма. Кўпчиликка улар ҳазм қулайлигини сақлашда ёрдам беради, гарчи айнан геморрой учун фойдаси ҳақида қатъий далиллар кам бўлса ҳам.
- Оз миқдорда ўсимлик ёғлари ва ёнғоқлар: улар рационни тўйимлироқ ва хилма-хил қилади.
Қанча сув ичиш керак ва нима суюқлик ҳисобланади?
Клетчатка фақат сув билан бирга ишлайди: толалар ичакда намликни ушлаб туради ва нажас юмшайди. Агар менюга сабзавот ва кепак қўшиб, сувни кам ичсангиз, аҳвол ҳатто ёмонлашиши мумкин.
Чанқоқ ва сийдик рангига қараб мўлжал олинг: у оч рангда бўлиши керак. Оддий сувни кун давомида бир текис ичинг, айниқса ёзда — Тошкент жазирамасида суюқлик тер билан тез йўқолади. Дастурхондаги кўк чой ҳам ҳисобга киради, лекин сувни тўлиқ алмаштирмайди. Юрак ёки буйрак касаллигингиз бўлса, суюқлик миқдорини шифокор билан келишинг. Кўпроқ амалий маслаҳатлар «Сув ва веналар: қанча ичиш керак» мақоласида.
Геморройда нималарни чеклаш керак?
Геморройда парҳез умрбод қатъий тақиқларни англатмайди. Гап кўп одамларда ноқулайликни кучайтирадиган ёки нажасни қаттиқлаштирадиган маҳсулотлар ҳақида. Хуруж пайтида уларга айниқса эътиборли бўлинг.
- Аччиқ зираворлар ва соуслар. Аччиқ таомнинг ўзи геморройга сабаб бўлиши ҳақида маълумотлар кам, лекин қалампир баъзи одамларда ачишиш ва қичишишни кучайтиради. Буни сезсангиз — камайтиринг.
- Спиртли ичимликлар. Улар организмни сувсизлантиради, улар билан бўладиган зиёфатлар эса одатда оғир таом ва узоқ ўтириш билан бирга келади.
- Кўп оқ нон, ширин пишириқ ва булочкалар. Уларда тола кам ва улар рациондан сабзавотларни осонгина сиқиб чиқаради.
- Катта порсиядаги ёғли ва қовурилган гўшт, колбаса, дудланган маҳсулотлар. Улар ҳазм учун оғир ва кўпинча тузга бой.
- Ҳаддан ташқари кўп аччиқ чой ва қаҳва. Меъёрида ичилса одатда халақит бермайди, лекин сувнинг ўрнини эгалласа, организмга суюқлик етишмайди.
- Фастфуд ва йўл-йўлакай газаклар. Уларда клетчатка кам ва улар тўлиқ овқат ўрнига тамаддига ундайди.
Ҳар кимнинг маҳсулотларга жавоби ҳар хил. Бир-икки ҳафта қисқа кундалик юритиш фойдали: нима едингиз, ич қандай келди, ачишиш ёки қон бўлдими. Шунда ўзингизнинг шахсий «қўзғатувчиларингизни» аниқлаш ва севимли таомлардан сабабсиз воз кечмаслик осонроқ бўлади.
Қорин дам бўлмаслиги учун клетчаткани қандай қўшиш керак?
Агар оқ нондан кескин кепак ва дуккаклиларга ўтсангиз, ичак қорин дам бўлиши ва ғулдираш билан жавоб бериши мумкин. Бу клетчатка сизга тўғри келмайди дегани эмас — шунчаки ўтиш аста-секин бўлиши керак.
- Ҳар бир неча кунда битта янги маҳсулот қўшинг: масалан, аввал нонуштага сули бўтқаси, кейин тушликка сабзавотли салат.
- Дуккаклиларни кечаси ивитиб қўйинг ва яхшилаб пиширинг: шунда улар осонроқ ҳазм бўлади.
- Клетчатка билан бирга сув миқдорини ҳам оширинг.
- Мунтазам, тахминан бир хил вақтда овқатланинг: ичак маромни яхши кўради.
- Агар маҳсулотларнинг ўзи етмаса, шифокор озуқавий толали қўшимчаларни тавсия қилиши мумкин — уларни мутахассис билан бирга танлаган маъқул.
Қанча тола кераклиги ва қайси маҳаллий маҳсулотларда у кўпроқ экани ҳақида «Геморройга қарши клетчатка» мақоласида батафсил айтилган.
Ош, сомса ва байрамлар: одатий таомлар билан қандай йўл тутиш керак?
Миллий ошхонадан воз кечиш шарт эмас. Ликопчада ёнида нима тургани ва қанча ейилгани муҳим.
- Ошга кўпроқ аччиқ-чучук ёки янги сабзавотли салат олинг, гўшт ва гуручни эса одатдагидан бироз камроқ.
- Суюқ таомлардан сабзавот ва дуккаклилар борларини танланг: мастава, мошхўрда, сабзавотли шўрва.
- Сомса, чучвара ва оқ ундан қилинган пишириқларни ҳар кунга эмас, байрамга қолдиринг.
- Тўйда шўр газакларга берилиб кетманг ва дастурхон атрофида соатлаб ўтирманг — вақти-вақти билан туриб, айланиб келинг.
Бир кунлик меню намунаси
Бу қатъий схема эмас, балки фасл ва дидга қараб осон ўзгартириладиган мўлжал.
- Нонушта: туршак ёки олхўри қоқи қўшилган сули бўтқаси, бир стакан сув, кўк чой.
- Тамадди: олма ёки нок, бир ҳовуч ёнғоқ.
- Тушлик: мошхўрда ёки сабзавотли шўрва, бир бўлак тўлиқ донли нон, карам ва сабзи салати.
- Пешин: бир стакан қатиқ ёки кефир, озгина қуруқ мева.
- Кечки овқат: товуқ ёки балиқ билан димланган сабзавот, гречка ёки қўнғир гуруч, кўкатлар.
Ҳаракатни ҳам унутманг: кундалик пиёда юриш ичак ишига тўғри танланган таомдан кам ёрдам бермайди. Ҳожатхонада эса телефон билан узоқ ўтирманг — бу тўғри ичак веналарига ортиқча юк.
Қачон фақат парҳез етарли бўлмайди?
Овқатланиш — пойдевор, лекин у кўрикнинг ўрнини босмайди. Ноқулайлик, қоғозда қон ёки тугунларнинг чиқиб қолиши такрорланса, проктолог қабулига ёзилинг: у босқични баҳолаб, қандай даво кераклигини айтади. Орқа чиқарув тешигидан қон кетишини ўзингиз геморройга йўйманг — шунга ўхшаш белгилар ичакнинг бошқа касалликларида ҳам учрайди.
Қисқача хулоса
Геморройда парҳез — оч қолиш ҳам, тақиқлар рўйхати ҳам эмас, балки бир нечта барқарор одат: ҳар куни сабзавот ва дуккаклилар, тўлиқ донлар, етарли сув ҳамда аччиқ, спиртли ичимлик ва оғир таомда меъёрни билиш. Битта қадамдан бошланг, масалан, ҳар тушликка сабзавотли салат қўшинг — бир-икки ҳафтадан кейин ичагингиз сизга раҳмат айтади.
Manbalar: 1. van Tol RR, Kleijnen J, Watson AJM, et al. European Society of ColoProctology: guideline for haemorrhoidal disease. Colorectal Dis. 2020;22(6):650–662. 2. Davis BR, Lee-Kong SA, Migaly J, Feingold DL, Steele SR. The American Society of Colon and Rectal Surgeons Clinical Practice Guidelines for the Management of Hemorrhoids. Dis Colon Rectum. 2018;61(3):284–292. 3. Alonso-Coello P, Mills E, Heels-Ansdell D, et al. Fiber for the treatment of hemorrhoids complications: a systematic review and meta-analysis. Am J Gastroenterol. 2006;101(1):181–188.
Геморройда қандай парҳез энг тўғри?
Универсал меню йўқ. Асосийси — клетчаткага бой маҳсулотлар (сабзавот, мева, дуккаклилар, тўлиқ донлар), етарли сув ва мунтазам овқатланиш, аччиқ, спиртли ичимлик ва оғир ёғли таомни эса чеклаган маъқул.
Геморройда аччиқ таом ейиш мумкинми?
Аччиқ таом геморройга сабаб бўлиши ҳақида ишончли маълумот йўқ, лекин баъзи одамларда у ачишиш ва қичишишни кучайтиради. Хуруж пайтида аччиқни чиқариб ташлаган маъқул, қолган вақтда ўз сезгиларингизга таянинг.
Кефир геморройга ёрдам берадими?
Сут-қатиқ маҳсулотлари кўпчиликка ҳазм қулайлигини сақлашда ёрдам беради, лекин айнан геморройдаги фойдаси ҳақида алоҳида далиллар кам. Улар клетчатка ва сув билан бой хилма-хил рационнинг бир қисми сифатида яхши.
Геморройни фақат парҳез билан даволаш мумкинми?
Овқатланиш ични юмшатишга ва хуружлар хавфини камайтиришга ёрдам беради, айниқса эрта босқичларда, лекин катталашган тугунларни йўқотмайди. Босқич ва давони проктолог белгилайди.
Парҳез қанча вақтда ёрдам бера бошлайди?
Одатда клетчатка ва етарли сувли рационга ўтгандан кейин бир неча кун ёки бир-икки ҳафта ичида нажас юмшайди. Яхшиланиш бўлмаса ёки қон пайдо бўлса, шифокорга мурожаат қилинг.