Чекиш ва веналар: сигарет оёқ томирларига қандай таъсир қилади
- Чекиш томирларнинг ички қаватини шикастлайди ва қонни тромб ҳосил қилишга мойилроқ қилади.
- Чекишнинг варикозга бевосита алоқаси камроқ ўрганилган: тадқиқот натижалари бир-бирига зид.
- Чекувчининг оёқлари учун асосий хавф — фақат кенгайган веналар эмас, артерия касалликлари ва тромбозлар.
- Чекишни ташлаш ҳар қандай ёшда фойдали, бунда шифокор ёрдам бериши мумкин.
- Бир оёқ тўсатдан шишиб оғриса, ҳансираш ёки кўкракда оғриқ бўлса — дарҳол 103 га қўнғироқ қилинг.
«Ошдан кейин битта сигарет — одат», «эрталаб сигарециз уйғонолмайман», «мен кам чекаман, менга хавфли эмас». Таниш гапларми? Кўп чекувчилар ўпка ва юракка зарарини билади, лекин шу пайтда оёқ томирларида нима бўлаётгани ҳақида камдан-кам ўйлайди.
Келинг, қўрқитмасдан, хотиржам кўриб чиқамиз: чекиш ва варикоз ўртасидаги боғлиқлик ҳақида фан нимани билади, хавф қаерда ҳақиқатан юқори ва одам чекишни ташлаганда нима ўзгаради.
Чекиш томирларга қандай таъсир қилади?
Тамаки тутунида никотин, ис гази ва қон билан бутун организмга тарқаладиган бошқа кўплаб моддалар бор. Улар томирларга бир вақтнинг ўзида бир неча йўл билан таъсир қилади.
- Эндотелийнинг шикастланиши. Томирларнинг силлиқлиги, тонуси ва тромбдан ҳимояси учун жавоб берадиган юпқа ички қавати шундай аталади. Тутун таъсирида у ўз вазифасини ёмонроқ бажаради.
- Томирларнинг торайиши. Никотин майда артерияларни торайтиради, шунинг учун чекувчиларнинг қўл ва оёқ панжалари тез-тез совқотади.
- Қоннинг қуюқлашиши. Чекиш тромбоцитлар ва қон ивиш омиллари фаоллигини оширади, қон лахта ҳосил қилишга мойилроқ бўлиб қолади.
- Кислород етишмаслиги. Ис гази гемоглобин билан боғланиб, тўқималарга кислород етказилишини камайтиради, шу сабабли жароҳат ва тери шикастлари секинроқ битади.
- Сурункали яллиғланиш. Тутун таркибий қисмлари томир деворларида суст кечадиган яллиғланишни сақлаб туради.
Чекиш варикозга алоқадорми?
Бу ерда ҳалол бўлиш муҳим: чекишнинг варикоз веналар пайдо бўлишига бевосита алоқаси унинг артерияларга таъсиридан кўра камроқ ўрганилган. Баъзи кузатувларда чекувчиларда варикоз кўпроқ учраган, бошқаларида эса бундай боғлиқлик топилмаган, шунинг учун ягона фикр йўқ. Варикознинг исботланган асосий хавф омиллари — ирсият, ёш, ҳомиладорлик, ортиқча вазн ва узоқ вақт тик туриб ёки ўтириб ишлаш.
Шунга қарамай, чекиш ва варикоз — ёмон жуфтлик. Шикастланган томир девори, қоннинг лахтага мойиллиги ва тўқималарнинг ёмон битиши мавжуд вена касаллигини оғирлаштиради ва асоратлар хавфини оширади. Агар оилангизда варикоз бўлса, ирсий омиллар ҳақида «Варикоз ва ирсият» мақоласида ўқишингиз мумкин.
Чекиш ва тромблар: асосий хавф нимада?
Чекишни веналар билан боғлайдиган энг жиддий нарса — тромбозлар. Чекиш веноз тромбоэмболик асоратлар хавфини оширадиган омиллар қаторига киради, айниқса у қуйидагилар билан бирга келганда:
- узоқ ҳаракацизлик — самолётда, поездда ёки машинада кўп соатлик йўлда;
- операциялар ва жароҳатлар;
- комбинацияланган гормонал контрацептивларни қабул қилиш: чекадиган аёлларда томир асоратлари хавфи юқорироқ, шунинг учун бу масалани албатта гинеколог билан муҳокама қилинг;
- ҳомиладорлик ва туғруқдан кейинги давр;
- мавжуд варикоз ва илгари ўтказилган тромбофлебит.
Узоқ йўл олдидан тез-тез самолётда учиш ҳақидаги мақоладаги маслаҳатларни эслаш фойдали: ҳаракат қилинг, сув ичинг ва соатлаб бир ҳолатда ўтирманг.
Венами ёки артерия: чекувчининг оёғидаги оғриқни қандай фарқлаш мумкин?
Чекувчи учун вена ва артерия муаммоларини адаштирмаслик айниқса муҳим. Чекиш оёқ артериялари атеросклерозининг асосий хавф омилларидан бири, баъзан одамлар йиллар давомида бутунлай бошқа белгиларни «варикоз»га йўйиб юради.
- Вена шикоятлари одатда кечга бориб кучаяди: оғирлик, тўлиб кетиш ҳисси, тўпиқ атрофида шиш. Оёқларни кўтариб ёцангиз, улар камаяди.
- Артерия шикоятлари кўпроқ юрганда пайдо бўлади: болдирдаги оғриқ ёки ачишиш тўхташга мажбур қилади ва бир неча дақиқа дам олгач ўтиб кетади. Оёқ панжалари совуқ ва оқариб туриши, улардаги жароҳатлар эса ёмон битиши мумкин.
Бу фарқ даволаш учун ҳам муҳим. Вена касаллигида ёрдам берадиган компрессион трикотаж артериялар жиддий шикастланганда мумкин бўлмаслиги мумкин. Шунинг учун уни буюришдан олдин шифокор оёқ панжасидаги томир уришини ва артериялардаги қон оқимини текширади. Танлаш ҳақида батафсил — «Компрессион трикотаж: синф ва ўлчамни қандай танлаш» мақоласида.
Чекишни ташлаганингизда нима ўзгаради?
Яхши хабар: томирлар тикланиш қобилиятига эга. Чекиш ташлангач, эндотелий фаолияти ва қон айланиши аста-секин яхшиланади, қоннинг тромб ҳосил қилишга мойиллиги камаяди, тўқималар яхшироқ битади. Юрак-қон томир касалликлари хавфи вақт ўтиши билан пасаяди, фойдаси эса ҳар қандай ёшда ва ҳар қандай чекиш стажида бор.
Агар сизни веналарда ёки бошқа режали операция кутаётган бўлса, чекишни олдиндан ташлаш асоратлар хавфини камайтиради ва жароҳатлар битишига ёрдам беради. Муддатларни жарроҳ билан муҳокама қилинг.
Чекишни қандай ташлаш ва қайтадан бошлаб юбормаслик мумкин?
Чекишни ташлаш — ирода кучи имтиҳони эмас, балки босқичма-босқич ўзлаштирса бўладиган кўникма.
- Санани белгиланг ва яқинларингизни огоҳлантиринг. Оила ва ҳамкасбларнинг қўллаб-қувватлаши илк ҳафталарни сезиларли енгиллаштиради.
- Ўз «туртки»ларингизни топинг: эрталабки чой билан, овқатдан кейин, ҳамкасблар билан танаффусдаги сигарет. Уларнинг ўрнини босадиган нарсани олдиндан ўйлаб қўйинг.
- Чекиш истагини ҳаракат билан енгиб ўтинг. Бу истак одатда бир неча дақиқа давом этади — шу вақт ичида бир стакан сув ичиш, зинадан кўтарилиш ёки бино атрофида айланиб келиш мумкин.
- Сигаретни нос, қалён ёки вейп билан алмаштирманг. Нос ва қалён тамакисида ҳам никотин бор, кўпчилик электрон сигаретлар ҳам уни тутунсиз етказиб беради. Вейпларнинг томирларга узоқ муддатли таъсири ҳали ўрганилмоқда, шунинг учун уларни хавфсиз ўринбосар деб бўлмайди.
- Терапевтга мурожаат қилинг. Шифокор маслаҳатлар ва айнан сизга мос танланган, самараси исботланган дори ёрдамини таклиф қилиши мумкин.
Биринчи уринишда ташлай олмаган бўлсангиз ҳам, ҳар бир уриниш мақсадга яқинлаштиради: кўпчилик чекишни дарҳол эмас, бир неча уринишдан кейин ташлайди.
Чекувчи ва чекишни ташлаганлар веналарига яна нима ёрдам беради?
Агар ҳаётингизда чекиш ва варикоз ёнма-ён бўлса, сигаретдан воз кечишдан ташқари оддий чоралар ҳам ёрдам беради:
- Кун давомида кўпроқ юриш ва болдирлар учун машқлар.
- Вазнни назорат қилиш ва овқатда тузни камайтириш.
- Компрессион трикотаж — агар уни шифокор веналар ва артерияларни текширгандан кейин буюрган бўлса.
- Оғирлик, шиш ёки кўриниб турган веналар бўлса, флеболог кўригидан мунтазам ўтиб туриш. Асосий текширув усули — ултратовушли дуплекс сканерлаш.
Босқичма-босқич соғлом томирлар сари
Чекиш ва варикоз кўпинча ёзилганидек тўғридан-тўғри боғлиқ эмас, аммо оёқ томирлари учун сигарет аниқ иттифоқчи эмас. Душанба ёки Янги йилни кутиш шарт эмас: битта чекилмаган сигарет ва битта қўшимча сайрдан бошланг. Веналарингиз ва артерияларингиз илк қадамларингиз учун ҳам миннатдор бўлади.
Manbalar: 1. De Maeseneer MG, Kakkos SK, Aherne T, et al. ESVS 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs. Eur J Vasc Endovasc Surg. 2022;63(2):184–267.
Чекиш варикозга сабаб бўладими?
Бу аниқ исботланмаган: тадқиқот натижалари бир-бирига зид. Аммо чекиш томирларни шикастлайди ва тромб хавфини оширади, шунинг учун вена касаллигида ундан воз кечган маъқул.
Чекишни ташласам, веналар аввалги ҳолига қайтадими?
Кенгайиб бўлган веналар чекишни ташлагандан кейин йўқолмайди. Лекин томир девори ва қон айланиши ҳолати яхшиланади, тромбоз ва асоратлар хавфи камаяди, эҳтимолий муолажалардан кейин жароҳатлар ҳам яхшироқ битади.
Вейп ёки нос томирлар учун сигаретдан хавфсизроқми?
Хавфсиз ўринбосар йўқ: улар ҳам никотин етказиб беради, вейпларнинг узоқ муддатли оқибатлари эса ҳали ўрганилмоқда. Томирлар учун тўғри мақсад — никотиндан бутунлай воз кечиш.
Вена ва артерия касаллигидаги оёқ оғриғи қандай фарқланади?
Венадаги оғирлик кечга бориб кучаяди ва оёқлар кўтарилганда камаяди. Артерия оғриғи юрганда пайдо бўлиб, дам олганда ўтади; бундай шикоятларда чекувчига шифокор кўриги керак.
Веналардаги операциядан кейин чекиш мумкинми?
Чекиш жароҳат битишини ёмонлаштиради ва тромб хавфини оширади, шунинг учун шифокорлар ҳар қандай операциядан олдин ва кейин ундан воз кечишни маслаҳат беради. Муддатларни жарроҳ билан келишиб олинг.