Геморройда клетчатка: кунига қанча керак ва уни қаердан олиш мумкин

2026-11-04

• Клетчатка ичакда сувни ушлаб, нажасни юмшатади ва геморрой веналарининг асосий душмани — кучанишни камайтиради.
• Катталарга одатда кунига тахминан 25–30 г клетчатка тавсия этилади, кўпчилик эса анча кам истеъмол қилади.
• Нўхат, мош, ловия, сабзавотлар, пўстли мевалар ва қуруқ мевалар — ҳар қандай бозорда топиладиган манбалар.
• Клетчаткани аста-секин оширинг ва етарли сув ичинг, акс ҳолда қорин дам бўлиши ва ҳатто ич қотиши мумкин.
• Нажасда қон кўринса, геморрой эканига ишончингиз комил бўлса ҳам, шифокорга учрашинг.

Эрталаб чой ва оқ нон, тушда йўл-йўлакай сомса, кечқурун ош. Танишми? Мазали ва тўйимли, лекин бундай кунда ичакнинг мунтазам ва юмшоқ ишлаши учун керак бўлган нарса деярли йўқ. Ҳожатхонага бориш синовга айланса, эртами-кечми геморрой ўзини эслатиши мумкин.

Яхши хабар шундаки, олдини олиш ва енгиллаштиришнинг энг самарали воситаларидан бири ҳар қандай бозор пештахтасида турибди. Бу — клетчатка. Келинг, геморройда клетчатка қандай ишлаши, қанча кераклиги ва меъёрни одатий таомлардан қандай тўплаш мумкинлигини кўриб чиқамиз.

Клетчатка нима ва геморройда қандай ёрдам беради?

Клетчатка ёки ўсимлик толалари — ўсимлик овқатининг организм ҳазм қилмайдиган қисми. У ичак бўйлаб деярли ўзгармай ўтади, сувни ушлаб қолади ва нажасга ҳажм ҳамда юмшоқлик беради.

Геморрой веналари учун бу жуда муҳим. Қаттиқ нажас ва кучли кучаниш орқа чиқарув тешиги томирларидаги босимни оширади, уларни чўзади ва шиллиқ қаватни жароҳатлайди. Нажас юмшоқ бўлиб, осон чиқса, юк камаяди, қон кетиши ва қўзишлар камроқ бўлади. Шунинг учун Европа ва Америка тавсиялари етарли клетчатка ва суюқликни биринчи қадам деб атайди — ҳам эрта босқичда, ҳам ҳар қандай бошқа даволашнинг асоси сифатида.

Ўсимлик толалари икки хил бўлади ва иккаласи ҳам фойдали:

• Эрийдиган толалар сувда бўкиб, юмшоқ желга айланади. Улар дуккаклилар, сули ёрмаси, олма, беҳи ва сабзида кўп.
• Эримайдиган толалар «чўтка» каби ишлайди ва ҳажм қўшади. Улар кепак, бутун донли нон, сабзавот ва мевалар пўсти, ёнғоқларда бор.

Ич қотиши ва геморрой қандай боғлиқлиги ҳақида «Ич қотиши ва геморрой: ични зарарсиз қандай тартибга солиш мумкин» мақоласида батафсил ёзганмиз.

Кунига қанча клетчатка керак?

Катталарга кўпинча кунига тахминан 25–30 грамм ўсимлик толаси тавсия қилинади. Ҳар куни граммларни санаш шарт эмас: ликопчага қараб мўлжал олиш осонроқ. Агар ҳар бир овқатда сабзавот, мева, дуккаклилар ёки бутун донли ёрмалар бўлса, эҳтимол, меъёрга яқинсиз.

Кўпчилигимиз клетчаткани анча кам истеъмол қиламиз. Оқ нон, гуруч, макарон, пишириқлар, гўшт ва ширинликларда тола деярли йўқ, кунимизнинг асосини эса кўпинча айнан шулар ташкил қилади.

Яна бир муҳим жиҳат: клетчатка самараси аста-секин тўпланади. Нажас одатда бир неча кунда юмшайди, белгиларнинг сезиларли енгиллашиши учун эса бир неча ҳафта мунтазам овқатланиш керак бўлиши мумкин. Демак, бу бир марталик чора эмас, балки одат.

Клетчаткани қаердан олиш мумкин: ўзбек бозоридаги маҳсулотлар

Ўзбекистонда яшовчилар учун қувонарли томони: толанинг кўплаб манбалари одатий ошхонамизнинг бир қисми. Уларни шунчаки дастурхонга тез-тез қўйиш керак.

Дуккаклилар — тола бўйича чемпионлар

• Нўхат. Уни ошга, шўрвага, салатларга қўшинг ёки нўхат шўрак — пиёз ва кўкат билан илиқ нўхат тайёрланг.
• Мош. Машхўрда, мош кичири, шўрвадаги мош — тўйимли, арзон ва ичак учун жуда фойдали.
• Ловия ва ясмиқ — шўрва, гарнир ва салатлар учун.

Сабзавот ва кўкатлар

• Сабзи, қовоқ, лавлаги, карам, бақлажон, қовоқча, булғор қалампири.
• Шивит, кашнич, петрушка, райҳон, кўк пиёз — ҳар қандай таомга бир ҳовуч кўкат.
• Ошга янги аччиқ-чучук — тўйимли таомга сабзавот қўшишнинг оддий йўли.

Мева ва қуруқ мевалар

• Олма, нок, беҳи, хурмо, анжир, олхўри — пўсти юпқа бўлса, пўсти билан еган маъқул.
• Ўрик қоқи, олхўри қоқи, анжир қоқиси, майиз — қулай газак. Олхўри қоқиси кўпчиликка ични юмшоқ тартибга солишга ёрдам беради. Аммо қуруқ мевалар калорияли, кунига бир ҳовуч етарли.

Ёрмалар ва нон

• Сули ёрмаси, гречка, арпа ёрмаси, қўнғир гуруч.
• Оқ нон ўрнига бутун донли ёки кепакли ун нони — ҳеч бўлмаса навбатма-навбат.

Нега сувсиз клетчатка ишламайди?

Ўсимлик толалари сувни шимгичдек тортади. Агар суюқлик кам бўлса, айниқса Тошкентнинг жазирама ёзида, нажас юмшаш ўрнига қаттиқлашиши мумкин, шунда клетчатка ноқулайликни ҳатто кучайтиради.

• Сувни фақат дастурхондаги чой билан эмас, кун давомида бир текис ичинг.
• Шўрвалар, қатиқ, мева ва сабзавотлар ҳам суюқлик беради.
• Агар шифокор юрак ёки буйрак касаллиги туфайли суюқликни чеклаган бўлса, унинг ҳажмини ўзингиз оширманг — овқатланишни шифокор билан муҳокама қилинг.

Ичимлик тартиби ҳақида батафсил — «Сув ва веналар: қанча ичиш керак ва бу нега муҳим» мақоласида.

Қорин дам бўлмаслиги учун клетчаткани қандай ошириш керак?

«Тўғри» овқатланишга кескин ўтиш кўпинча қорин дам бўлиши, қулдираш ва ҳафсала пир бўлиши билан тугайди. Ичакка кўникиш учун вақт керак.

1. Ҳар бир неча кунда битта янги маҳсулот қўшинг: масалан, аввал нонуштага сули бўтқаси, кейин тушликка дуккаклилар.
2. Миқдорни аста-секин, 2–3 ҳафта давомида оширинг.
3. Дуккаклиларни кечаси билан ивитиб қўйинг ва яхшилаб қайнатинг — шунда улар енгилроқ ҳазм бўлади.
4. Шу билан бирга сувни ҳам кўпайтиринг.
5. Овқатланишни ҳаракат билан бирга олиб боринг: сайр ичак ишлашига ёрдам беради.

Баъзан меъёрни фақат овқатдан тўплаш қийин. Шунда шифокор ёки фармацевт клетчатка қўшимчаларини, масалан, зубтурум уруғи пўсти (псиллиум) асосидагиларни таклиф қилиши мумкин. Улар ҳам кичик миқдордан бошланади ва албатта сув билан ичилади.

Ҳожатхонадаги одатларни ҳам унутманг: чақириқни кечиктирманг, кучанманг ва унитазда телефон билан узоқ ўтирманг. Унитазда узоқ ўтиришнинг ўзи геморрой веналарига босимни оширади.

Кимга клетчатка билан эҳтиёт бўлиш керак?

Кўпчилик учун кўпроқ клетчатка — яхши. Аммо баъзи ҳолларда овқатланишни шифокор билан муҳокама қилган маъқул:

• ичакнинг яллиғланиш касалликлари, ичак торайиши ёки ичакда ўтказилган операциялар;
• қорин кучли дам бўладиган таъсирланган ичак синдроми — айрим маҳсулотларни алмаштириш керак бўлиши мумкин;
• калий ва суюқлик чекланадиган буйрак касалликлари (қуруқ мевалар ва дуккаклилар калийга бой);
• қандли диабет — қуруқ мевалар ва ширин меваларни рационда ҳисобга олиш керак.

Қачон фақат клетчатка етарли эмас?

Клетчатка — асос, лекин даволаш ўрнини босмайди. Белгилар бир-икки ҳафтадан ортиқ давом эца, такрорланса ёки ҳаётга халақит берса, проктологга учрашинг. Шифокор кўрикдан ўтказади, ташхисни аниқлайди ва даволашни танлайди. Шунга ўхшаш шикоятлар бошқа касалликларда ҳам бўлади, шунинг учун ўзингизга ташхис қўйманг.

Бу касаллик умуман қандай кечишини тушунмоқчи бўлсангиз, «Геморрой ҳақида энг муҳим маълумотлар» мақоласидан бошланг.

Қисқача хулоса

Геморройда клетчатка — ичак ва веналар ҳаётини енгиллаштиришнинг оддий, арзон ва хавфсиз усули. Мош, нўхат, сабзавотлар, мевалар, қуруқ мевалар ва ёнида бир стакан сув — бутун сир шу. Шу ҳафтада битта таомдан бошланг, бир ойдан кейин эса эрталаблар қанчалик енгиллашганини баҳоланг.

Manbalar: 1. van Tol RR, Kleijnen J, Watson AJM, et al. European Society of ColoProctology: guideline for haemorrhoidal disease. Colorectal Dis. 2020;22(6):650–662. 2. Davis BR, Lee-Kong SA, Migaly J, Feingold DL, Steele SR. The American Society of Colon and Rectal Surgeons Clinical Practice Guidelines for the Management of Hemorrhoids. Dis Colon Rectum. 2018;61(3):284–292. 3. Alonso-Coello P, Mills E, Heels-Ansdell D, et al. Fiber for the treatment of hemorrhoids complications: a systematic review and meta-analysis. Am J Gastroenterol. 2006;101(1):181–188.

• Геморройда спорт: қайси юкламалар мумкин ва қайсилари йўқ
• Ўтириб ишлаш ва геморрой: офисда ўзингизни қандай ҳимоя қиласиз
• Ташқи геморрой: белгилари ва уни ички геморройдан қандай ажратиш мумкин