Ташқи геморрой: белгилари ва уни ички геморройдан қандай ажратиш мумкин

2026-10-25

• Ички тугунлар анал канал ичида яширинган ва одатда оғримайди, аммо қизил қон билан қонайди ёки ташқарига чиқади.
• Ташқи тугунлар орқа чиқарув тешиги четида тери остида жойлашган, уларни пайпаслаб топиш мумкин ва улар жуда оғриқли бўлиши мумкин.
• Кескин оғриқ ва ташқарида зич, кўкимтир тугун — кўпинча ташқи тугун тромбози белгиси.
• Ўхшаш белгиларни ёриқ, абссесс ва полиплар ҳам беради, шунинг учун ташхисни фақат проктолог қўяди.
• Кўп қон кетиши, қора ахлат, юқори ҳарорат ёки чидаб бўлмас оғриқ — шошилинч ёрдам учун сабаб.

Ҳожатхона қоғозида қон кўрдингиз ёки орқа чиқарув тешиги ёнида кичик бўртиқни пайпаслаб топдингиз ва интернетдан жавоб қидира бошладингиз. Шу заҳоти тушунарсиз сўзлар чиқади: ички, ташқи, аралаш геморрой. Сиздаги қайси бири ва умуман фарқи борми?

Фарқ бор, ва кичик эмас: ички ва ташқи тугунларнинг белгилари, асоратлари ва даволаш ёндашувлари турлича. Келинг, геморроидал тугунлар қандай тузилганини, уларнинг белгилари қандай эканини ва нега «менда қайси геморрой» деган саволга охирги жавобни фақат шифокор бера олишини кўриб чиқамиз.

Тугунлар қаерда жойлашган: озгина анатомия

Геморроидал чигаллар ҳар бир инсонда бор — улар ичак таркибини ушлаб туришга ёрдам берадиган томир «ёстиқчалари». Анал канал ичида тишсимон чизиқ деб аталадиган чизиқ ўтади — бу тўғри ичак шиллиқ қавати ва тери ўртасидаги чегара.

• Ички тугунлар бу чизиқдан юқорида жойлашган ва шиллиқ қават билан қопланган. Унда оғриқ рецепторлари деярли йўқ, шунинг учун ички тугунлар одатда оғримайди.
• Ташқи тугунлар чизиқдан пастда, орқа чиқарув тешиги атрофидаги жуда сезгир тери остида жойлашган. Шунинг учун уларнинг ҳар қандай яллиғланиши ёки тромбози ўткир сезилади.
• Аралаш геморрой — ҳам ички, ҳам ташқи тугунлар катталашган ҳолат.

Ички геморрой қандай намоён бўлади?

Энг кўп учрайдиган белги — ҳожат охирида оғриқсиз қизил қон ажралиши: қоғоздаги излар, унитаздаги томчилар ёки ахлат юзасидаги чизиқ. Вақт ўтиши билан тугунлар катталашиб, ташқарига чиқиши мумкин. Шифокорлар тўрт босқични ажратади:

• И босқич — тугунлар чиқмайди, фақат қон бўлади;
• ИИ босқич — тугунлар кучанганда чиқади ва ўзи жойига қайтади;
• ИИИ босқич — чиққан тугунларни бармоқ билан жойига солиш керак;
• ИВ босқич — тугунлар doiмо ташқарида туради ва жойига тушмайди.

Бундан ташқари, шилимшиқ ажралма, қичишиш, намлик ва ич тўлиқ бўшамаганлик ҳисси безовта қилиши мумкин. Ички геморройда оғриқ одатда чиққан тугун қисилиб, яллиғланганда пайдо бўлади — бу шошилинч кўрикни талаб қилади.

Ташқи геморрой: белгилари ва хусусиятлари

Ташқи геморрой белгилари кўпинча шундай: орқа чиқарув тешиги четида ювинаётганда яхши сезиладиган юмшоқ, оғриқсиз бўртиқчалар. Улар кучаниш, узоқ ўтириш, оғир жисмоний иш, баъзан аччиқ таом ва спиртли ичимликдан кейин шишади. Тугунлар гигиенага халақит бериши, қичишиш ва ноқулайлик келтириши мумкин.

Асосий асорат — ташқи тугун тромбози. Унинг ичида қон лахтаси ҳосил бўлади ва бир неча соат ичида зич, оғриқли, кўкимтир рангли бўртиқ пайдо бўлади. Оғриқ кучли бўлиши, ўтириш ва юришга халақит бериши мумкин; одатда у дастлабки кунларда энг кучли бўлади, кейин бир-икки ҳафта давомида аста-секин пасаяди. Баъзан тромб устидаги тери юпқалашиб, озроқ тўқ рангли қон чиқади.

Тромб сўрилиб кетгач, тугун ўрнида кўпинча юмшоқ тери бурмалари қолади. Улар хавфли эмас, лекин гигиенани қийинлаштириши мумкин; уларни олиб ташлаш керак-керакмаслигини шифокор ҳал қилади.

Ташқи геморройни ичкисидан қандай ажратиш мумкин?

Аниқ жавобни фақат кўрик беради, аммо баъзи белгилар мўлжал олишга ёрдам беради.

Кўпроқ ички геморройга ўхшайди, агар:

• қон қизил рангда бўлиб, оғриқсиз, ҳожат охирида пайдо бўлса;
• ташқарида ҳеч нарса сезилмаса ёки тугунлар фақат кучанганда чиқса;
• шилимшиқ, намлик, ич тўлиқ бўшамаганлик ҳисси безовта қилса.

Кўпроқ ташқи геморройга ўхшайди, агар:

• орқа чиқарув тешиги четида юмшоқ ёки зич бўртиқчалар сезилса;
• асосий шикоят қон эмас, балки оғриқ, қичишиш, ўтирганда ноқулайлик бўлса;
• тўсатдан кескин оғриқ ва ташқарида зич кўкимтир тугун пайдо бўлса.

Кўпинча бир одамда ҳам ички, ҳам ташқи тугунлар бўлади, шунинг учун белгилар аралаш келиши мумкин. Фарқлар ва аралаш шакллар ҳақида «Ички ва ташқи геморрой» мақоласида батафсил ёзганмиз.

Нега проктологсиз бўлмайди?

Ўхшаш белгиларни даволаш усули бутунлай бошқача бўлган бошқа касалликлар ҳам беради:

• анал ёриқ — ҳожат пайтида ва ундан кейин кескин, кесувчи оғриқ ва озроқ қон;
• парапроктит ёки абссесс — тепиб турувчи, кучайиб борувчи оғриқ, шиш, қизариш ва ҳарорат;
• ичак полиплари ва ўсмалари — улар ҳам қонаши мумкин;
• тўғри ичакнинг тушиши, кондиломалар ва тери касалликлари.

Проктолог кўрик, бармоқ билан текшириш ва керак бўлса аноскопия ўтказади. Кўрсатмалар бўлса — масалан, ёш 45 дан катта бўлса, камқонлик бўлса ёки қариндошларда ичак саратони бўлган бўлса — у колоноскопияга йўналтиради. Уялманг: шифокор учун бу одатий иш, кўрик эса бир неча дақиқа давом этади.

Дастлабки кунларда уйда нима қилиш мумкин?

Қабулни кутаётганингизда оддий чоралар ноқулайликни камайтиришга ёрдам беради:

1. Ахлатни юмшатинг: кўпроқ сабзавот, мева, дуккаклилар ва сув, кучанмасдан ва ҳожатхонада телефон билан узоқ ўтирмасдан.
2. Ҳожатдан кейин салқин ёки илиқ сув билан ювинг ва терини ишқаламасдан, хушбўй салфеткаларсиз эҳтиёткорлик билан босиб қуритинг.
3. Кунига бир неча марта 10–15 дақиқалик илиқ ўтириб қилинадиган ванналар оғриқ ва спазмни енгиллаштиради.
4. Шишган оғриқли ташқи тугунга матога ўралган совуқ нарсани қисқа вақтга — бир мартада 10 дақиқадан кўп бўлмаган — қўйиш мумкин.
5. Қаттиқ жойда узоқ ўтирманг, тез-тез туриб юринг.

Ички ва ташқи геморрой қандай даволанади?

Халқаро тавсияларга кўра, ҳар қандай геморройни даволашнинг асоси — юмшоқ, мунтазам ич келиши ва етарли клетчатка ҳамда сув. Кейинги ёндашув тугунлар тури ва босқичига боғлиқ. Ички геморройнинг эрта босқичларида кўпинча консерватив даволаш етарли, керак бўлса шифокор кам инвазив муолажаларни таклиф қилади, катта ва ташқарига чиқадиган тугунларда эса — операцияни. Ташқи тугун тромбозида дастлабки кунларда шифокор тромбни маҳаллий оғриқсизлантириш остида олиб ташлашни таклиф қилиши мумкин, кейинроқ одатда консерватив йўл танланади.

Ўткир геморройни симптоматик даволаш учун шифокор венотоник воситаларни ҳам тавсия қилиши мумкин. Флебодиа 600 (диосмин 600 мг) йўриқномага кўра кунига 2–3 таблеткадан овқат пайтида қабул қилинади; бир неча кунлик даволашдан кейин белгилар сақланса, шифокорга мурожаат қилиш керак. Тафсилотлар ва қарши кўрсатмалар расмий йўриқномада. Қўллашдан олдин йўриқнома билан танишиб чиқинг ва мутахассис билан маслаҳатлашинг.

Қисқача хулоса

Ички тугунлар кўпроқ қон ва ташқарига чиқиш билан, ташқи тугунлар эса оғриқ ва орқа чиқарув тешиги четидаги бўртиқчалар билан ўзини эслатади. Бу ишоралар нима бўлаётганини тушунишга ёрдам беради, лекин кўрик ўрнини босмайди. Проктологга қисқа ташриф тахмин ва хавотирларни йўқотади, ўз вақтида бошланган даволаш эса одатда оддийроқ ва енгилроқ кечади.

Manbalar: 1. van Tol RR, Kleijnen J, Watson AJM, et al. European Society of ColoProctology: guideline for haemorrhoidal disease. Colorectal Dis. 2020;22(6):650–662. 2. Davis BR, Lee-Kong SA, Migaly J, Feingold DL, Steele SR. The American Society of Colon and Rectal Surgeons Clinical Practice Guidelines for the Management of Hemorrhoids. Dis Colon Rectum. 2018;61(3):284–292. 3. Flebodia 600 preparatini tibbiyotda qo'llash bo'yicha yo'riqnoma (O'zbekiston Respublikasi).

• Аёлларда геморрой: ўзига хос жиҳатлари, сабаблари ва нозик саволлар
• Ўткир геморрой: даволаш ва дастлабки 48 соатда нима қилиш керак
• Ич қотиши ва геморрой: ични зарарсиз қандай тартибга солиш мумкин