Surunkali venoz yetishmovchilik: bu nima va qanday namoyon bo'ladi

2026-11-05

Vena klapanlari va boldirning mushak nasosi qonni oyoqlardan yaxshi qaytara olmaganda venoz yetishmovchilik paydo bo'ladi.
Odatiy belgilar — kechga borib og'irlik, charchoq va shish, tungi tirishish, ko'rinadigan venalar, to'piqdagi teri o'zgarishi.
Kasallik odatda sekin rivojlanadi, flebologga erta borish uni to'xtatib turishga yordam beradi.
Davolash asosi — harakat, vaznni nazorat qilish va shifokor tavsiyasi bilan kompressiya.
Bir oyoqning to'satdan shishishi va og'rishi yoki hansirash — darhol tez yordam (103) chaqirish uchun sabab.

Uy yonidagi do'kon sotuvchisi, olti soat dars o'tgan o'qituvchi, Toshkentdan Farg'onaga qatnab kelgan haydovchi — kechga borib hammada deyarli bir xil holat. Oyoqlar go'yo qo'rg'oshin quyilgandek g'o'ng'illaydi, paypoq rezinkasi chuqur iz qoldiradi, kechasi esa boldirni tirishtiradi. Odatda buni charchoq, yosh yoki jaziramaga yo'yishadi.

Ba'zan shunday bo'ladi ham. Ammo bunday his-tuyg'ular kundan-kunga takrorlansa, ular ortida surunkali venoz yetishmovchilik turgan bo'lishi mumkin — bu oyoq venalari bilan bog'liq eng keng tarqalgan holatlardan biri. Keling, bu nima ekani, qanday namoyon bo'lishi va nega shifokorga borishni kechiktirmaslik kerakligi haqida gaplashamiz.

Surunkali venoz yetishmovchilik nima?

Qon oyoqlardan yurakka og'irlik kuchiga qarshi ko'tariladi. Bunda unga ikki narsa yordam beradi: qonni faqat yuqoriga o'tkazadigan vena ichidagi klapanlar va yurganda venalarni siqib, qonni nasos kabi itaradigan boldir mushaklari.

Klapanlar zich yopilmay qolsa, vena devorlari esa cho'zilsa, qonning bir qismi pastga qaytib oqadi. Oyoq venalarida bosim oshadi, qon dimlanadi, suyuqlik to'qimalarga sizib chiqadi. Surunkali venoz yetishmovchilik shunday rivojlanadi — bu oyoqlardan qon qaytishining buzilishi bo'lib, vaqt o'tishi bilan nafaqat venalarni, balki terini ham o'zgartiradi.

Atamalar haqida kichik izoh. Shifokorlar bunday muammolarning butun spektrini venalarning surunkali kasalliklari deb atashadi. Xalqaro CEAP tasnifida «surunkali venoz yetishmovchilik» deganda odatda yaqqolroq bosqichlar — shish, teri o'zgarishi yoki yaralar tushuniladi. Kundalik nutqda va ko'plab preparat yo'riqnomalarida esa oyoqlarda qon dimlanishining har qanday ko'rinishi shunday ataladi.

Venoz yetishmovchilik nega rivojlanadi?

Yagona sabab yo'q: odatda bir nechta omil qo'shiladi.

Irsiyat — vena devorlari va klapanlarning zaifligi ko'pincha oilada uchraydi.
Harakatsiz uzoq tik turish yoki o'tirish: peshtaxta ortida, sexda, kompyuter oldida, rulda ishlash.
Homiladorlik va gormonal o'zgarishlar — shuning uchun ayollarda vena kasalliklari ko'proq uchraydi.
Yosh: yillar o'tishi bilan vena devorlari elastikligini yo'qotadi.
Ortiqcha vazn va kam harakatli turmush tarzi.
Ilgari o'tkazilgan chuqur vena trombozi — undan keyin klapanlar shikastlangan bo'lib qolishi mumkin.

Surunkali venoz yetishmovchilik qanday namoyon bo'ladi?

Belgilarning makkorligi shundaki, ular asta-sekin kuchayadi. Ko'pchilik yillar davomida ularga ko'nikib, odatiy hol deb hisoblaydi. Quyidagilarga e'tibor bering:

kechga borib oyoqlarda og'irlik, charchoq, to'lib ketish hissi yoki zirqirab og'rish paydo bo'ladi;
to'piq va boldir shishadi, ertalabga borib shish kamayadi yoki yo'qoladi;
kechasi boldir tirishadi yoki oyoqlar «joy topolmaydi» — bezovta oyoqlar sindromi shunday namoyon bo'lishi mumkin;
boldir terisi, ayniqsa issiqda, qichishadi;
yurib yoki oyoqlarni ko'tarib yotganda yengil tortasiz.

Ko'z bilan ko'rinadigan belgilar ham bor: tomir «yulduzchalari» va to'rlari, bo'rtib chiqqan egri-bugri venalar, kechki bosqichlarda esa to'piq atrofida terining qorayishi, quruqlik va po'st tashlash, to'qimalarning qattiqlashishi. Shikoyatlar yozda, uzoq tik turgandan keyin va ish kuni oxirida kuchayishi xos.

Venoz yetishmovchilikning qanday bosqichlari bor?

Vena kasalliklarini tasvirlash uchun butun dunyo shifokorlari CEAP tasnifidan foydalanadi. Uning klinik qismi o'zgarishlarni C0 dan C6 gacha sinflarga ajratadi:

C0 — ko'rinadigan o'zgarish yo'q, ammo shikoyatlar bo'lishi mumkin;
C1 — tomir yulduzchalari va retikulyar venalar;
C2 — varikoz kengaygan venalar;
C3 — shish;
C4 — teri va teri osti to'qimasidagi o'zgarishlar: pigmentatsiya, ekzema, qattiqlashish;
C5 — bitgan venoz yara;
C6 — ochiq venoz yara.

Kasallik barcha bosqichlardan o'tishi shart emas, ko'p odamlarda u yillar davomida dastlabki sinflarda qoladi. Venalarga qanchalik erta g'amxo'rlik qilsangiz, o'sha yerda qolish imkoniyati shuncha yuqori. Har bir sinf haqida batafsil — «CEAP tasnifi oddiy tilda» maqolasida.

Shifokor tashxisni qanday qo'yadi?

Oyoq venalari bilan flebolog yoki qon tomir jarrohi shug'ullanadi, terapevtdan boshlash ham mumkin. Shifokor shikoyatlarni so'rab, oyoqlarni tik turgan holatda ko'radi va kerak bo'lsa ultratovushli dupleks skanerlashga yo'llaydi. Bu og'riqsiz tekshiruv klapanlar qanday ishlashini, qonning teskari oqimi va tromblar bor-yo'qligini ko'rsatadi. U qanday o'tishini «Oyoq venalari UZI» maqolasida aytib berganmiz.

Yodda tuting: oyoq shishi faqat venalar sababli bo'lmaydi. Unga yurak, buyrak, qalqonsimon bez kasalliklari, ayrim dorilarning nojo'ya ta'siri sabab bo'lishi mumkin. Shuning uchun belgilarga qarab o'zingizga tashxis qo'ymang.

Surunkali venoz yetishmovchilikda nima yordam beradi?

Davolash har doim individual tanlanadi, ammo uning asosi hamma uchun bir xil.

Harakat. Yurish, suzish, velosiped va boldir mashqlari boldirning mushak nasosini ishga tushiradi.
Oyoqlarni ko'tarib dam olish — kuniga bir necha marta 15–20 daqiqadan, oyoqlar yurak sathidan biroz balandroq.
O'tirib yoki tik turib ishlaganda tanaffuslar: har 45–60 daqiqada yurib keling yoki 10–15 marta oyoq uchiga ko'tariling.
Vaznni nazorat qilish va tuzni me'yorida iste'mol qilish.
Kompression trikotaj — agar shifokor tavsiya qilgan bo'lsa. Kompressiya sinfini mutaxassis tanlaydi, arteriyalarning ayrim kasalliklarida esa kompressiya mumkin emas.

Varikoz yaqqol bo'lsa, shifokor kam invaziv muolajalarni muhokama qilishi mumkin. Belgilarni — og'irlik, og'riq, shishni kamaytirish uchun esa xalqaro tavsiyalar asosiy choralarga qo'shimcha ravishda venotonik preparatlarni qo'llashga yo'l qo'yadi.

Flebodia 600 (diosmin 600 mg) — retseptsiz beriladigan venotonik preparat. Yo'riqnomaga ko'ra, u oyoqlardagi limfovenoz yetishmovchilik belgilari: og'irlik va charchoq, og'riq, bezovta oyoqlar sindromini bartaraf etish uchun ko'rsatilgan. Odatda kuniga 1 tabletka ovqat paytida qabul qilinadi, kurs odatda 2 oy davom etadi. Belgilar 2 hafta ichida kamaymasa, shifokorga murojaat qilish kerak. Qarshi ko'rsatmalar va boshqa tafsilotlar — rasmiy yo'riqnomada. Qo'llashdan oldin yo'riqnoma bilan tanishib chiqing va mutaxassis bilan maslahatlashing.

Qachon shoshilinch yordam kerak?

Venoz yetishmovchilikning o'zi sekin rivojlanadi. Ammo uning fonida zudlik bilan chora ko'rishni talab qiladigan asoratlar bo'lishi mumkin.

Vena yallig'lanishi belgilari haqida «Tromboflebit: xavfli belgilar» maqolasida batafsil yozilgan.

Qisqacha xulosa

Surunkali venoz yetishmovchilik — hukm ham, vahima uchun sabab ham emas, balki oyoqlarga ko'proq e'tibor berish kerakligi haqidagi signal. Har kungi yurish, ishdagi tanaffuslar, qulay poyabzal va flebologga o'z vaqtida borish yengillikni uzoq saqlashga va asoratlarning oldini olishga yordam beradi. Kichikdan boshlang: bugungi kechki sayr — to'g'ri yo'nalishdagi ilk qadam.

Manbalar: 1. De Maeseneer MG, Kakkos SK, Aherne T, et al. ESVS 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs. Eur J Vasc Endovasc Surg. 2022;63(2):184–267. 2. Lurie F, Passman M, Meisner M, et al. The 2020 update of the CEAP classification system and reporting standards. J Vasc Surg Venous Lymphat Disord. 2020;8(3):342–352. 3. Flebodia 600 preparatini tibbiyotda qo'llash bo'yicha yo'riqnoma (O'zbekiston Respublikasi).

Venoz yetishmovchilik varikozdan nimasi bilan farq qiladi?

Varikoz — teri osti venalarining ko'zga ko'rinadigan kengayishi, surunkali venoz yetishmovchilik esa shish, teri o'zgarishi va boshqa belgilar bilan namoyon bo'ladigan qon qaytishining buzilishi. Varikoz unga olib kelishi mumkin, lekin u ko'rinadigan tugunlarsiz ham, masalan, trombozdan keyin bo'ladi.

Surunkali venoz yetishmovchilikni butunlay davolash mumkinmi?

Vena kasalliklariga moyillik odatda saqlanib qoladi, ammo davolash va turmush tarzi belgilarni kamaytirib, rivojlanishni sekinlashtiradi. Kengaygan venalarni shifokor kam invaziv usullar bilan bartaraf etishi mumkin, profilaktika esa butun umr kerak.

Venoz yetishmovchilikni qaysi shifokor davolaydi?

Flebolog yoki qon tomir jarrohi. Venalar UZI tekshiruviga va tor mutaxassisga yo'llaydigan terapevtdan boshlash ham mumkin.

Surunkali venoz yetishmovchilik xavflimi?

O'zi sekin rivojlanadi, lekin e'tiborsiz qolsa, teri o'zgarishi va venoz yaralarga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, vena kasalliklarida tromboz ehtimoli bor, shuning uchun bir oyoqning to'satdan shishishi va og'rishi shoshilinch yordamni talab qiladi.