Эркакларда варикоз: «аёллар касаллиги» ҳақидаги афсона

2026-10-10

• Эркакларда варикоз тез-тез учрайди: бу асло «аёллар касаллиги» эмас.
• Хавф омиллари — ирсият, баланд бўй, тик туриб ёки рул ортида ишлаш, оғир жисмоний меҳнат, ортиқча вазн.
• Эркаклар касалликни кўпинча кеч сезади: веналарни шим яширади, аломатлар эса чарчоққа йўйилади.
• Даволанмаса, варикоз шиш, тери ўзгаришлари ва трофик яраларга олиб келиши мумкин.
• Бир оёқнинг тўсатдан шишиши ва оғриши ёки вена бўйлаб қизариш — дарҳол 103 га қўнғироқ қилиш учун сабаб.

Оила бошлиғи йигирма йилдан бери Тошкент — Фарғона йўналишида рул буради ёки бозорда пештахта ортида туради. Бир куни рафиқаси унинг болдирида бурама кўк веналарни кўриб қолади ва шифокорга боришга ундайди. Жавоб эса одатий: «Бу аёлларда бўлади, менинг оёқларим шунчаки чарчаган».

Бу манзара кўп оилаларга таниш. Эркакларда варикоз кўпинча айнан «аёллар» муаммоси деб ҳисоблангани учун эътибордан четда қолади. Келинг, бу афсона қаердан чиққанини, нега эркаклар веналарига эътиборлироқ бўлиши кераклигини ва хавотирли белгилар аллақачон бўлса, нима қилиш кераклигини кўриб чиқамиз.

Варикоз ҳақиқатан ҳам аёллар касаллигими?

Йўқ. Веналарнинг сурункали касалликлари иккала жинс вакиллари орасида ҳам кенг тарқалган. Аёллар ҳақиқатан ҳам томир «юлдузчалари»ни кўпроқ сезади ва оёқлардаги оғирликдан кўпроқ шикоят қилади: уларнинг веналарига гормонлар ва ҳомиладорлик таъсир қилади. Бундан ташқари, аёллар умуман соғлиғига эътиборлироқ бўлади ва шифокорга эртароқ боради.

Аммо варикоз кенгайган веналар — буралган, теридан бўртиб турган веналар — эркакларда ҳам жуда кўп учрайди. Фарқ бошқа нарсада: эркаклар кўпинча ёрдамга кечроқ, касаллик анча ривожланганда мурожаат қилади.

Чидаб юриш одати ҳам ўз ролини ўйнайди. Кўп эркаклар оёқлардан шикоят қилишни заифлик белгиси деб билади ва оғриқ ишга халақит бера бошлагандагина шифокорга боради. Ҳолбуки, флеболог ҳам стоматолог ёки терапевт каби оддий мутахассис, эрта ташриф эса ҳам куч, ҳам вақтни тежайди.

Нега эркакларда варикоз ривожланади?

Касаллик асосида вена деворлари ва клапанларининг заифлиги ётади, бунинг натижасида қон оёқларда димланади. Эркакларда уни кўпинча қуйидаги омиллар кучайтиради:

• Ирсият. Ота ёки онада варикоз бўлган бўлса, хавф юқори — бу асосий омиллардан бири.
• Баланд бўй. Оёқлар қанча узун бўлса, юракка кўтарилиши керак бўлган қон устуни шунча баланд бўлади.
• Тик туриб ишлаш: қўриқчилар, ошпазлар, сотувчилар, сартарошлар, жарроҳлар, қурувчилар.
• Кўп соатлик ҳайдовчилик. Такси ва юк машинаси ҳайдовчилари узоқ вақт оёқларини деярли қимирлатмай ўтиради.
• Оғир жисмоний меҳнат ва нафасни ушлаб катта оғирлик кўтариш веналардаги босимни кескин оширади.
• Ортиқча вазн, айниқса катта қорин, ва кам ҳаракатли турмуш тарзи.
• Ёш: йиллар ўтиши билан вена деворлари эластиклигини йўқотади.

Эркакларда варикоз одатда битта омил туфайли эмас, уларнинг бирикмаси туфайли ривожланади: масалан, ирсий мойиллиги бор, кўп йиллардан бери ҳайдовчи бўлиб ишлаётган баланд бўйли эркакда. Бундай мос келишлар қанча кўп бўлса, ҳозирча ҳеч нарса безовта қилмаса ҳам, оёқларга шунча эътиборли бўлиш керак.

Нега эркаклар варикозни жуда кеч сезади?

Бунинг бир нечта оддий ҳаётий сабаблари бор. Оёқлардаги туклар томир «юлдузчалари» ва бошланғич ўзгаришларни яширади. Кўп эркаклар ёзда ҳам шортик киймайди, шунинг учун оёқлар камдан-кам кўринади. Оғирлик, шиш ва тиришишлар эса одатда ишдан кейинги чарчоққа йўйилади.

Қуйидаги белгиларга эътибор беринг:

• кечга бориб оёқларда оғирлик, зирқираш ва чарчоқ — улар ҳақида батафсил «Кечқурун оёқларда оғирлик» мақоласида;
• тўпиқ атрофида шиш, пайпоқ резинкасидан чуқур из;
• болдирдаги тунги тиришишлар, болдир терисининг қичишиши;
• тик турганда бўртиб чиқадиган ва ётганда пасаядиган веналар;
• тўпиқ атрофидаги терининг қорайиши, қаттиқлашиши ёки пўст ташлаши.

Эътиборсиз қолган варикоз эркаклар учун нимаси билан хавфли?

Варикоз шунчаки косметик нуқсон эмас. Халқаро CEAP таснифида касаллик Ц0 дан Ц6 гача босқичлар билан тавсифланади: кўринадиган белгилар йўқлигидан варикоз веналар (Ц2), шиш (Ц3), тери ўзгаришлари (Ц4) ва трофик яраларгача — битган (Ц5) ва очиқ (Ц6). Касаллик ҳаммада ҳам ривожланавермайди, аммо эътиборсиз қолса, асоратлар хавфи ортади.

Бундан ташқари, кенгайган веналарда тромбофлебит — тромб ҳосил бўлиши билан кечадиган вена яллиғланиши ривожланиши мумкин, йирик тугун устидаги юпқалашган тери эса баъзан шикастланиб, қонайди.

Варикоз ва варикоцеле: фарқи нимада?

Баъзан эркакларда варикоз ҳақида гапирганда варикоцелени назарда тутишади. Бу ёрғоқдаги уруғ тизимчаси веналарининг кенгайиши бўлиб, кўпинча чап томонда учрайди. У оёқ веналари билан тўғридан-тўғри боғлиқ эмас, ўзига хос кечади ва эркаклар саломатлигига таъсир қилиши мумкин.

Варикоцеле билан уролог ёки андролог шуғулланади. Ёрғоқда оғирлик, ноқулайлик ёки кенгайган веналар «чигали»ни сезсангиз, шу мутахассисга кўрининг. Ушбу мақолада айтилган барча нарсалар оёқ веналарига тегишли ва флеболог ваколатига киради.

Веналар кенгайган бўлса, эркак киши нима қилиши керак?

1. Флеболог қабулига ёзилинг. У оёқларни кўздан кечиради ва веналарни ултратовушли дуплекс сканерлашга йўналтиради — бу клапанлар ишини кўрсатадиган оғриқсиз текширув.
2. Ҳар куни ҳаракат қилинг. Пиёда юриш, сузиш, велосипед болдирнинг мушак насосини яхши чиниқтиради. Одатда қандай юкламалар мос келиши варикозда машғулотлар ҳақидаги мақолада айтилган.
3. Спорт залида машғулотлардан воз кечманг, аммо куч сарфлаганда нафас чиқаринг, нафасни ушлаб турманг ва жуда катта оғирликлар билан ишлашни шифокор билан муҳокама қилинг.
4. Ўтириб ёки тик туриб ишласангиз, танаффус қилинг. Оддий мажмуа иш столи ёнида бажариладиган машқлар ҳақидаги мақолада бор.
5. Вазнингизни кузатинг: ҳатто бироз озиш ҳам веналарга юкни камайтиради.
6. Компрессион трикотажни фақат шифокор билан маслаҳатлашгандан кейин кийинг: компрессия синфини мутахассис танлайди, артерияларнинг айрим касалликларида эса у мумкин эмас. Эркаклар учун моделлар ташқи кўринишидан оддий голфиларга ўхшайди.

Веналарни ишқалаш, иситиш ёки интернетдаги маслаҳатлар билан «даволашга» уринманг: бу фақат шифокорга боришни кечиктиради, вена яллиғланганда эса иссиқлик зарар қилиши мумкин.

Агар даволаш керак бўлса, бугунги кунда шифокорлар кўпинча тешик орқали, узоқ вақт касалхонада ётмасдан ўтказиладиган кам инвазив усулларни таклиф қилади. Қайси бири мос келишини флеболог УЗИ натижаларига кўра ҳал қилади. Касалликнинг ўзи ҳақида варикоз саҳифасида батафсил ўқишингиз мумкин.

Асосийси

Эркакларда варикоз — камдан-кам ҳолат ҳам, уяладиган нарса ҳам эмас. Сизни йиллар давомида рул ортида, дастгоҳ ёнида ёки пештахта ортида ушлаб турган кучли оёқлар ҳам ғамхўрликка муҳтож. Флебологга қисқа ташриф ва бир нечта оддий одат уларни узоқ вақт соғлом сақлашга ёрдам беради — иш, дўстлар билан футбол ва болалар билан тоғдаги сайрлар учун.

Manbalar: 1. De Maeseneer MG, Kakkos SK, Aherne T, et al. ESVS 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs. Eur J Vasc Endovasc Surg. 2022;63(2):184–267. 2. Lurie F, Passman M, Meisner M, et al. The 2020 update of the CEAP classification system and reporting standards. J Vasc Surg Venous Lymphat Disord. 2020;8(3):342–352. 3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Varicose veins: diagnosis and management. Clinical guideline CG168, 2013.

• Кечқурун оёқлар шишиши: сабаблари ва уни қандай камайтириш мумкин
• Оёқлардаги томир юлдузчалари: косметиками ёки вена сигнали
• Кечқурун оёқларда оғирлик: сабаблари ва қачон шифокорга бориш керак