Erkaklarda varikoz: «ayollar kasalligi» haqidagi afsona

2026-10-10

• Erkaklarda varikoz tez-tez uchraydi: bu aslo «ayollar kasalligi» emas.
• Xavf omillari — irsiyat, baland bo'y, tik turib yoki rul ortida ishlash, og'ir jismoniy mehnat, ortiqcha vazn.
• Erkaklar kasallikni ko'pincha kech sezadi: venalarni shim yashiradi, alomatlar esa charchoqqa yo'yiladi.
• Davolanmasa, varikoz shish, teri o'zgarishlari va trofik yaralarga olib kelishi mumkin.
• Bir oyoqning to'satdan shishishi va og'rishi yoki vena bo'ylab qizarish — darhol 103 ga qo'ng'iroq qilish uchun sabab.

Oila boshlig'i yigirma yildan beri Toshkent — Farg'ona yo'nalishida rul buradi yoki bozorda peshtaxta ortida turadi. Bir kuni rafiqasi uning boldirida burama ko'k venalarni ko'rib qoladi va shifokorga borishga undaydi. Javob esa odatiy: «Bu ayollarda bo'ladi, mening oyoqlarim shunchaki charchagan».

Bu manzara ko'p oilalarga tanish. Erkaklarda varikoz ko'pincha aynan «ayollar» muammosi deb hisoblangani uchun e'tibordan chetda qoladi. Keling, bu afsona qayerdan chiqqanini, nega erkaklar venalariga e'tiborliroq bo'lishi kerakligini va xavotirli belgilar allaqachon bo'lsa, nima qilish kerakligini ko'rib chiqamiz.

Varikoz haqiqatan ham ayollar kasalligimi?

Yo'q. Venalarning surunkali kasalliklari ikkala jins vakillari orasida ham keng tarqalgan. Ayollar haqiqatan ham tomir «yulduzchalari»ni ko'proq sezadi va oyoqlardagi og'irlikdan ko'proq shikoyat qiladi: ularning venalariga gormonlar va homiladorlik ta'sir qiladi. Bundan tashqari, ayollar umuman sog'lig'iga e'tiborliroq bo'ladi va shifokorga ertaroq boradi.

Ammo varikoz kengaygan venalar — buralgan, teridan bo'rtib turgan venalar — erkaklarda ham juda ko'p uchraydi. Farq boshqa narsada: erkaklar ko'pincha yordamga kechroq, kasallik ancha rivojlanganda murojaat qiladi.

Chidab yurish odati ham o'z rolini o'ynaydi. Ko'p erkaklar oyoqlardan shikoyat qilishni zaiflik belgisi deb biladi va og'riq ishga xalaqit bera boshlagandagina shifokorga boradi. Holbuki, flebolog ham stomatolog yoki terapevt kabi oddiy mutaxassis, erta tashrif esa ham kuch, ham vaqtni tejaydi.

Nega erkaklarda varikoz rivojlanadi?

Kasallik asosida vena devorlari va klapanlarining zaifligi yotadi, buning natijasida qon oyoqlarda dimlanadi. Erkaklarda uni ko'pincha quyidagi omillar kuchaytiradi:

• Irsiyat. Ota yoki onada varikoz bo'lgan bo'lsa, xavf yuqori — bu asosiy omillardan biri.
• Baland bo'y. Oyoqlar qancha uzun bo'lsa, yurakka ko'tarilishi kerak bo'lgan qon ustuni shuncha baland bo'ladi.
• Tik turib ishlash: qo'riqchilar, oshpazlar, sotuvchilar, sartaroshlar, jarrohlar, quruvchilar.
• Ko'p soatlik haydovchilik. Taksi va yuk mashinasi haydovchilari uzoq vaqt oyoqlarini deyarli qimirlatmay o'tiradi.
• Og'ir jismoniy mehnat va nafasni ushlab katta og'irlik ko'tarish venalardagi bosimni keskin oshiradi.
• Ortiqcha vazn, ayniqsa katta qorin, va kam harakatli turmush tarzi.
• Yosh: yillar o'tishi bilan vena devorlari elastikligini yo'qotadi.

Erkaklarda varikoz odatda bitta omil tufayli emas, ularning birikmasi tufayli rivojlanadi: masalan, irsiy moyilligi bor, ko'p yillardan beri haydovchi bo'lib ishlayotgan baland bo'yli erkakda. Bunday mos kelishlar qancha ko'p bo'lsa, hozircha hech narsa bezovta qilmasa ham, oyoqlarga shuncha e'tiborli bo'lish kerak.

Nega erkaklar varikozni juda kech sezadi?

Buning bir nechta oddiy hayotiy sabablari bor. Oyoqlardagi tuklar tomir «yulduzchalari» va boshlang'ich o'zgarishlarni yashiradi. Ko'p erkaklar yozda ham shortik kiymaydi, shuning uchun oyoqlar kamdan-kam ko'rinadi. Og'irlik, shish va tirishishlar esa odatda ishdan keyingi charchoqqa yo'yiladi.

Quyidagi belgilarga e'tibor bering:

• kechga borib oyoqlarda og'irlik, zirqirash va charchoq — ular haqida batafsil «Kechqurun oyoqlarda og'irlik» maqolasida;
• to'piq atrofida shish, paypoq rezinkasidan chuqur iz;
• boldirdagi tungi tirishishlar, boldir terisining qichishishi;
• tik turganda bo'rtib chiqadigan va yotganda pasayadigan venalar;
• to'piq atrofidagi terining qorayishi, qattiqlashishi yoki po'st tashlashi.

E'tiborsiz qolgan varikoz erkaklar uchun nimasi bilan xavfli?

Varikoz shunchaki kosmetik nuqson emas. Xalqaro CEAP tasnifida kasallik C0 dan C6 gacha bosqichlar bilan tavsiflanadi: ko'rinadigan belgilar yo'qligidan varikoz venalar (C2), shish (C3), teri o'zgarishlari (C4) va trofik yaralargacha — bitgan (C5) va ochiq (C6). Kasallik hammada ham rivojlanavermaydi, ammo e'tiborsiz qolsa, asoratlar xavfi ortadi.

Bundan tashqari, kengaygan venalarda tromboflebit — tromb hosil bo'lishi bilan kechadigan vena yallig'lanishi rivojlanishi mumkin, yirik tugun ustidagi yupqalashgan teri esa ba'zan shikastlanib, qonaydi.

Varikoz va varikotsele: farqi nimada?

Ba'zan erkaklarda varikoz haqida gapirganda varikotseleni nazarda tutishadi. Bu yorg'oqdagi urug' tizimchasi venalarining kengayishi bo'lib, ko'pincha chap tomonda uchraydi. U oyoq venalari bilan to'g'ridan-to'g'ri bog'liq emas, o'ziga xos kechadi va erkaklar salomatligiga ta'sir qilishi mumkin.

Varikotsele bilan urolog yoki androlog shug'ullanadi. Yorg'oqda og'irlik, noqulaylik yoki kengaygan venalar «chigali»ni sezsangiz, shu mutaxassisga ko'rining. Ushbu maqolada aytilgan barcha narsalar oyoq venalariga tegishli va flebolog vakolatiga kiradi.

Venalar kengaygan bo'lsa, erkak kishi nima qilishi kerak?

1. Flebolog qabuliga yoziling. U oyoqlarni ko'zdan kechiradi va venalarni ultratovushli dupleks skanerlashga yo'naltiradi — bu klapanlar ishini ko'rsatadigan og'riqsiz tekshiruv.
2. Har kuni harakat qiling. Piyoda yurish, suzish, velosiped boldirning mushak nasosini yaxshi chiniqtiradi. Odatda qanday yuklamalar mos kelishi varikozda mashg'ulotlar haqidagi maqolada aytilgan.
3. Sport zalida mashg'ulotlardan voz kechmang, ammo kuch sarflaganda nafas chiqaring, nafasni ushlab turmang va juda katta og'irliklar bilan ishlashni shifokor bilan muhokama qiling.
4. O'tirib yoki tik turib ishlasangiz, tanaffus qiling. Oddiy majmua ish stoli yonida bajariladigan mashqlar haqidagi maqolada bor.
5. Vazningizni kuzating: hatto biroz ozish ham venalarga yukni kamaytiradi.
6. Kompression trikotajni faqat shifokor bilan maslahatlashgandan keyin kiying: kompressiya sinfini mutaxassis tanlaydi, arteriyalarning ayrim kasalliklarida esa u mumkin emas. Erkaklar uchun modellar tashqi ko'rinishidan oddiy golfilarga o'xshaydi.

Venalarni ishqalash, isitish yoki internetdagi maslahatlar bilan «davolashga» urinmang: bu faqat shifokorga borishni kechiktiradi, vena yallig'langanda esa issiqlik zarar qilishi mumkin.

Agar davolash kerak bo'lsa, bugungi kunda shifokorlar ko'pincha teshik orqali, uzoq vaqt kasalxonada yotmasdan o'tkaziladigan kam invaziv usullarni taklif qiladi. Qaysi biri mos kelishini flebolog UZI natijalariga ko'ra hal qiladi. Kasallikning o'zi haqida varikoz sahifasida batafsil o'qishingiz mumkin.

Asosiysi

Erkaklarda varikoz — kamdan-kam holat ham, uyaladigan narsa ham emas. Sizni yillar davomida rul ortida, dastgoh yonida yoki peshtaxta ortida ushlab turgan kuchli oyoqlar ham g'amxo'rlikka muhtoj. Flebologga qisqa tashrif va bir nechta oddiy odat ularni uzoq vaqt sog'lom saqlashga yordam beradi — ish, do'stlar bilan futbol va bolalar bilan tog'dagi sayrlar uchun.

Manbalar: 1. De Maeseneer MG, Kakkos SK, Aherne T, et al. ESVS 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs. Eur J Vasc Endovasc Surg. 2022;63(2):184–267. 2. Lurie F, Passman M, Meisner M, et al. The 2020 update of the CEAP classification system and reporting standards. J Vasc Surg Venous Lymphat Disord. 2020;8(3):342–352. 3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Varicose veins: diagnosis and management. Clinical guideline CG168, 2013.

• Kechqurun oyoqlar shishishi: sabablari va uni qanday kamaytirish mumkin
• Oyoqlardagi tomir yulduzchalari: kosmetikami yoki vena signali
• Kechqurun oyoqlarda og'irlik: sabablari va qachon shifokorga borish kerak