Геморрой нега пайдо бўлади: асосий хавф омиллари

2026-10-09

Геморройнинг асосий сабаблари — ич қотиши, кучаниш ва ҳожатхонада узоқ ўтириш.
Клетчатка ва сув етишмаслиги, ўтириб ишлаш, оғир кўтариш, ортиқча вазн, ҳомиладорлик ва ёш хавфни оширади.
Совуқ жойда ўтириш ва аччиқ таом ўз ҳолича геморройга сабаб бўлмайди, аммо аччиқ ачишишни кучайтириши мумкин.
Кўп омилларни ўзгартириш мумкин: клетчатка, сув, ҳаракат ва ҳожатхонадаги хотиржам одатлар.
Ҳожат пайтидаги қонни шифокорга кўрсатинг, кўп қон кетиши эса шошилинч ёрдам учун сабаб.

Кўпчилик геморрой совуқ ўриндиқда ўтиришдан бўлади ёки аччиқ таомга муҳаббатнинг «жазоси» деб ишонади. Аслида унинг келиб чиқиши анча оддий ва кундалик: қандай овқатланишимиз, ҳожатхонага қандай боришимиз ва кун давомида қанча ҳаракат қилишимиз ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Яхши хабар шундаки, геморрой сабабларининг аксарияти одатлар билан боғлиқ, демак уларга таъсир қилиш мумкин. Асосий хавф омилларини кўриб чиқамиз, уларни афсоналардан ажратамиз ва бугуноқ нимани ўзгартириш мумкинлигини аниқлаймиз.

Геморрой пайдо бўлганда организмда нима содир бўлади?

Ҳар бир инсоннинг анал каналида геморрой тугунлари — ичак таркибини ушлаб туришга ёрдам берадиган қон томирли «ёстиқчалар» бор. Уларни жойида ингичка бойламлар ва бириктирувчи тўқима ушлаб туради.

Қорин бўшлиғи ва анал каналдаги босим тез-тез ва узоқ вақт ошганда, тугунларда қон димланади, улар бўртади, ушлаб турувчи тўқималар эса аста-секин чўзилади. Тугунлар пастга силжий бошлайди, осон шикастланади ва қонайди. Шунинг учун геморройнинг деярли барча сабаблари икки нарсага бориб тақалади: босимнинг ошиши ва ушлаб турувчи тўқималарнинг заифлашиши.

Нега ич қотиши ва кучаниш геморройнинг асосий сабаби ҳисобланади?

Қаттиқ нажас кучанишга мажбур қилади, ҳар бир кучаниш эса тугунлардаги босимни кескин оширади. Бу кундан-кунга такрорланса, тугунлар аста-секин катталашади. Рационда клетчатка ва сув кам бўлса, одам кам ҳаракат қилса ва ҳожатхонага боришни узоқ вақт кечиктирса — масалан, шошқалоқ тонгда ёки қулай ҳожатхона бўлмаган йўлда — ич қотиши осонроқ пайдо бўлади.

Тескари ҳолатлар ҳам зарарли: тез-тез суюқ ич келиши ҳам анал канални таъсирлантиради ва аломатларни кучайтириши мумкин. Қўлда телефон билан унитазда узоқ ўтириш эса, ҳатто кучанмасдан ҳам, тугунларга қон оқимини кучайтиради.

Овқатланиш ич келишига қандай таъсир қилади

Нон, гўшт ва пишириқларга бой, сабзавотлари эса кам бўлган одатий дастурхон, айниқса қишда, ич қотишининг кенг тарқалган сабаби. Клетчатка ичакда сувни ушлаб, нажасни юмшоқроқ қилади. Тизимли шарҳ маълумотларига кўра, клетчатка қўшиш қон кетишини ва геморройнинг бошқа аломатларини камайтиради. Клетчатканинг яхши манбалари:

ҳар бир овқатга сабзавот ва кўкат;
дуккаклилар: мош, нўхат, ловия, ясмиқ;
мевалар ва қуруқ мевалар — ўрик қоқи, олхўри қоқи, анжир;
бутун донли нон ва бўтқалар.

Клетчаткага сув керак. Дастурхон атрофидаги чой ҳаётимизнинг бир қисми, лекин у кун давомидаги оддий сувнинг ўрнини босмайди.

Ўтириб ишлаш ва оғир юк кўтариш геморройга қандай таъсир қилади?

Рул ёки компютер ортидаги узоқ соатлар кичик чаноқдаги қон оқимини ва ичак фаолиятини секинлаштиради. Шаҳарлараро йўналишлардаги такси ҳайдовчилари, офис ходимлари, дастурчилар кўпинча биринчи аломатларни айнан қизғин даврларда сезади. Ҳар бир-бир ярим соатда юриб келадиган қисқа танаффуслар — оддий ва самарали чора; тайёр машқлар иш столи ёнидаги бадантарбия ҳақидаги мақолада бор.

Нафасни ушлаб оғир юк кўтариш қориндаги босимни худди ҳожатхонадаги кучаниш каби оширади. Бу бозордаги аравакаш ва ҳаммолларга, қурувчиларга, шунингдек спорт залида катта оғирликлар билан шуғулланадиганларга тегишли. Спортдан воз кечиш шарт эмас: куч сарфлаганда нафас чиқариш ва нафасни ушлаб турмаслик муҳим.

Ортиқча вазн ҳам қорин бўшлиғидаги босимни doiмий оширади ва хавф омилларидан бири ҳисобланади.

Ҳомиладорлик, туғруқ, ёш: яна кимлар хавф гуруҳида?

Ҳомиладорлик пайтида ўсиб бораётган бачадон кичик чаноқ веналарини босади, гормонлар томир деворларини бўшаштиради, ич қотиши эса тез-тез учрайди. Кучли тўлғоқли туғруқнинг ўзи ҳам қўзғалишга сабаб бўлиши мумкин. Ҳомиладорлик веналарга қандай таъсир қилишини ҳомиладорлик ва веналарнинг сурункали касалликлари чамбарчас боғлиқлиги ҳақидаги мақолада айтиб берганмиз. Бу даврда ҳар қандай дори фақат шифокор маслаҳати билан қабул қилинади.

Ёш ўтиши билан ушлаб турувчи тўқималар мустаҳкамлигини йўқотади, шунинг учун геморрой ўрта ва катта ёшдаги одамларда кўпроқ учрайди. Ирсиятнинг роли муҳокама қилинади, аммо ишончли маълумотлар кам: эҳтимол, оилаларда кўпроқ овқатланиш ва турмуш тарзидаги умумий одатлар ўтади.

Геморрой сабаблари ҳақидаги қайси афсоналар тасдиқланмайди?

«Геморрой совуқ жойда ўтиришдан бўлади». Бунинг илмий тасдиғи йўқ. Совуқ тош ёқимсиз, лекин ундан тугунлар пайдо бўлмайди.
«Аччиқ таом геморройга сабаб бўлади». Аччиқнинг ўзи касалликни келтириб чиқариши ҳақида далил йўқ. Аммо қўзғалиш пайтида аччиқ таомлар кўпчиликда ачишишни кучайтиради, шунинг учун уларни чеклаш оқилона.
«Бу фақат кексалар касаллиги». Геморрой ҳар қандай ёшдаги катталарда, жумладан ёшларда ва ҳомиладор аёлларда ҳам учрайди.
«Бир марта оғир нарса кўтариш етарли». Агар тугунлар аллақачон катталашган бўлса, битта оғир сумка қўзғалишни келтириб чиқариши мумкин, аммо касалликнинг ўзи такрорланувчи кучаниш туфайли аста-секин ривожланади.

Геморрой хавфини бугуноқ қандай камайтириш мумкин?

Кўпчилик чоралар оддий ва фақат ичак учун эмас, умуман фойдали:

Қорин дам бўлмаслиги учун клетчаткани бир-икки ҳафта давомида аста-секин қўшиб боринг.
Етарлича сув ичинг, айниқса жазирамада ва рационда клетчатка кўпайганда.
Ҳожат келганда чидаб юрманг ва бор кучингиз билан кучанманг.
Ҳожатхонада узоқ ўтирманг: телефонни эшик ортида қолдиринг ва у ерда бир неча дақиқадан ортиқ қолманг.
Ҳар куни ҳаракат қилинг, ўтириб ишласангиз, танаффуслар қилинг.
Оғир нарсаларни тўғри кўтаринг: тиззаларни букинг, юкни танага яқин тутинг ва куч сарфлаганда нафас чиқаринг.

Қачон проктологга бориш керак?

Агар қоғозда қон, қичишиш, ноқулайлик ёки тугунларнинг тушишини сезаётган бўлсангиз, аломатлар кучайишини кутманг. Касалликни эрта босқичда қандай аниқлашни «Геморройнинг биринчи белгилари» мақоласида батафсил айтиб берганмиз. Ўхшаш шикоятлар бошқа ичак касалликларида ҳам бўлади, шунинг учун мутахассис кўриги муҳим.

Асосийси

Геморрой сабаблари кундалик майда нарсаларда яширинган: ликопчада, бир стакан сувда, қанча ўтиришимиз ва ҳожатхонага қандай боришимизда. Демак, ундан ҳимояланиш ҳам ўз қўлингизда. Битта қадамдан бошланг, масалан тушликка бир ликопча сабзавот ва ишдан кейин қисқа сайрдан, қолганларини аста-секин қўшиб боринг. Касаллик ҳақида кўпроқ фойдали маълумот «Геморрой ҳақида энг муҳим нарсалар» мақоласида жамланган.

Manbalar: 1. van Tol RR, Kleijnen J, Watson AJM, et al. European Society of ColoProctology: guideline for haemorrhoidal disease. Colorectal Dis. 2020;22(6):650–662. 2. Davis BR, Lee-Kong SA, Migaly J, Feingold DL, Steele SR. The American Society of Colon and Rectal Surgeons Clinical Practice Guidelines for the Management of Hemorrhoids. Dis Colon Rectum. 2018;61(3):284–292. 3. Alonso-Coello P, Mills E, Heels-Ansdell D, et al. Fiber for the treatment of hemorrhoids complications: a systematic review and meta-analysis. Am J Gastroenterol. 2006;101(1):181–188.

Геморройнинг энг кўп учрайдиган сабаби нима?

Кўпинча — ич қотиши ва мунтазам кучаниш, шунингдек унитазда узоқ ўтириш. Улар геморрой тугунларидаги босимни оширади ва ушлаб турувчи тўқималарни аста-секин чўзади.

Геморрой совуқ жойда ўтиришдан пайдо бўлиши мумкинми?

Бунинг илмий тасдиғи йўқ. Совуқ нохуш бўлиши мумкин, лекин ўз ҳолича геморройга сабаб бўлмайди.

Геморрой ирсий ўтадими?

Ирсиятнинг роли муҳокама қилинади, аммо ишончли маълумотлар кам. Бир оила аъзоларида кўпинча ўхшаш бўлган овқатланиш, ич келиши ва фаоллик даражаси анча катта аҳамиятга эга.

Нега геморрой кўпинча ҳомиладорлик пайтида пайдо бўлади?

Ўсиб бораётган бачадон кичик чаноқ веналарини босади, гормонлар томир деворларини бўшаштиради, ич қотиши эса тез-тез учрайди. Бу даврда даволашни фақат шифокор танлайди.