Кечаси оёқ тортишиши: сабаблари, биринчи ёрдам ва олдини олиш

2026-10-19

• Тунги тортишиш — кўп учрайдиган шикоят, сабаблари эса турлича: мушак чарчоғидан тортиб дори ва касалликларгача.
• Спазмни чўзиш машқи бўшатади: оёқ учини ўзингизга тортинг ёки полга туриб бир оз юринг.
• Вена касаллиги — мумкин бўлган сабаблардан фақат бири, шунинг учун тез-тез такрорланса, шифокор кўриги керак.
• Магний ва бошқа «тортишишга қарши» воситаларни таҳлил ва шифокор маслаҳатисиз бошламанг.
• Болдирдаги оғриқ битта оёқнинг шиши ва қизариши билан кечса, дарҳол 103 га қўнғироқ қилинг.

Ярим тун, сиз қаттиқ ухлаб ётибсиз — ва бирдан болдирингизни кимдир тугун қилиб боғлагандек бўлади. Мушак тошдек қотади, оёқ бармоқлари пастга тортилади, оғриқдан на қулай ётиб бўлади, на қайта ухлаб. Бир-икки дақиқадан кейин спазм қўйиб юборади, лекин болдир узоқ вақт зирқираб туради, эрталаб эса ҳар қадамда сезилиб қолади.

Кечаси оёқ тортишиши жуда кўпчиликка таниш: у спортчиларда ҳам, кун бўйи оёқда ишлаганларда ҳам, ҳомиладор аёллар ва ёши каттароқ одамларда ҳам учрайди. Кўпинча бу хавфли эмас, аммо баъзан спазмлар организмга ёрдам кераклигини билдиради. Келинг, улар қаердан пайдо бўлишини, хуружни қандай тез тўхтатишни ва олдини олишга нима ёрдам беришини кўриб чиқамиз.

Тунги тортишиш нима ва уни бошқа сезгилардан қандай ажратиш мумкин?

Тортишиш — мушакнинг тўсатдан, беихтиёр ва оғриқли қисқариши. Кечаси кўпинча болдир мушаги, камроқ ҳолларда товон-оёқ панжаси ёки соннинг орқа юзасидаги мушаклар тортишади. Хуруж бир неча сониядан бир неча дақиқагача давом этади, бу пайтда мушак қўлга қаттиқ унади, кейин эса бир муддат зирқираб оғриши мумкин.

Тортишишни уйқуга халал берадиган бошқа нохуш сезгилардан ажрата билиш муҳим:

• Безовта оёқлар синдроми — оғриқ эмас, балки оёқларни қимирлатишга бўлган қаттиқ истак. У тинч ҳолатда кучаяди ва ҳаракат қилганда пасаяди. Бу ҳақда безовта оёқлар синдроми ва веналар ҳақидаги мақоламизда батафсил ёзганмиз.
• Кечга бориб оёқларда оғирлик, тўлиб кетиш ҳисси ва чарчоқ — веноз етишмовчиликнинг одатий белгилари. Улар тўсатдан спазм бўлиб эмас, аста-секин кучайиб боради.
• Юрганда болдирларда пайдо бўлиб, қисқа тўхташдан кейин ўтиб кетадиган оғриқ артериялардаги қон оқими бузилганида кузатилади. Бу ҳам шифокорга кўриниш учун алоҳида сабаб.

Нега кечаси оёқлар тортишади?

Тунги тортишишнинг ягона сабаби йўқ. Кўпинча шифокор аниқ «айбдор»ни топа олмайди — бундай ҳолатда идиопатик тортишиш ҳақида гапирилади. Аммо уларни эҳтимолини оширадиган омиллар бор:

• Мушакларнинг чарчаши ва ортиқча юкланиши: бозордаги пештахта ёки дўконда ўтган узун кун, қурилишдаги иш, одатланмаган машғулот, ноқулай поябзалда узоқ сайр.
• Кам ҳаракат ва узоқ ўтириш, айниқса оёқларни остига олиб ёки чалиштириб ўтириш.
• Ёш: йиллар ўтиши билан мушак ва пайлар эластиклигини йўқотади, тортишиш тез-тез бўлади.
• Ҳомиладорлик, айниқса унинг иккинчи ярми.
• Иссиқ ҳаво ва кўп терлаш: ёзги жазирамада тер билан бирга суюқлик ва тузлар йўқотилади.
• Баъзи дорилар, масалан сийдик ҳайдовчи воситалар. Тортишиш янги дори бошлангандан кейин пайдо бўлган бўлса, бу ҳақда шифокорга айтинг, лекин даволанишни ўзингиз тўхтатманг.
• Касалликлар: қандли диабет ва нервларнинг шикастланиши, буйрак ва қалқонсимон без касалликлари, қондаги калий, калсий ёки магний даражасининг бузилиши, оёқ артериялари ва веналари касалликлари.

Тортишиш веналар билан боғлиқ бўлиши мумкинми?

Ҳа, шундай бўлиши мумкин. Тортишиш, айниқса тунги тортишиш, сурункали вена касалликларининг мумкин бўлган белгилари рўйхатига киради — оғирлик, оғриқ, шиш ва тўлиб кетиш ҳисси билан бир қаторда. Вена клапанлари яхши ишламаса, қон оёқларда тўпланиб қолади ва кечга бориб болдир мушаклари кўпроқ чарчайди.

Бироқ тортишиш ўзига хос бўлмаган белги. Унинг ўзи сизда варикоз борлигини исботламайди, варикозда эса ҳар doiм ҳам кузатилмайди. Агар бир вақтнинг ўзида бошқа белгилар ҳам бўлса — кечқурун тўпиқ атрофида шиш, оғирлик, кенгайган веналар ёки томир «юлдузчалари» — вена билан боғлиқ сабаб ҳақида ўйлаш мумкин. Бу белгилар ҳақида кечқурун оёқлардаги оғирлик ҳақидаги мақолада батафсил ўқинг.

Бундай ҳолатда шифокор веналарни ултратовушли дуплекс сканерлашдан ўтказишни тавсия қилиши мумкин. Бу оғриқсиз текширув клапанлар қандай ишлашини ва веналарда тромб бор-йўқлигини кўрсатади.

Оёқ ҳозир тортишиб қолса, нима қилиш керак?

Энг асосийси — қисқарган мушакни оҳиста чўзиш. Хотиржам, кескин ҳаракатларсиз ҳаракат қилинг:

1. Тўшакда ўтиринг, оёғингизни тиззадан тўғриланг ва оёқ учини ўзингизга тортинг — қўл билан ёки оёқ панжасига илиб олинган сочиқ ёрдамида.
2. Имкон бўлса, полга бутун товон билан туринг ва тана оғирлигини шу оёққа ўтказинг. Хона бўйлаб секин юринг.
3. Болдирни пастдан юқорига қараб енгил уқаланг, токи мушак бўшашсин.
4. Спазм ўтгач, болдирга илиқ сочиқ қўйинг ёки илиқ душ қабул қилинг — қолган оғриқ тезроқ кетади.

Кечаси оёқ тортишишининг олдини қандай олиш мумкин?

Ҳамма учун бир хил ечим йўқ, аммо оддий одатлар кўпчиликка оғриқдан камроқ уйғонишга ёрдам беради:

• Ухлашдан олдин чўзилиш. Деворга қараб туринг, кафтларингизни унга тиранг, бир оёқни орқага қўйинг ва товонни полдан узмасдан болдирда тортилишни ҳис қилинг. 20–30 сония ушлаб туринг, кейин оёқни алмаштиринг. Чўзилишнинг фойдаси ҳақидаги илмий маълумотлар бир хил эмас, лекин у хавфсиз ва кўпчиликка енгиллик беради.
• Кундузи ҳаракат. Мунтазам юриш ва оёқ учига кўтарилиш болдир мушакларини чиниқтиради ва қон оқимини қўллаб-қувватлайди. Ўтириб ишласангиз, иш столида бажариладиган машқлар асқотади.
• Етарли суюқлик, айниқса жазирамада ва жисмоний юкламадан кейин. Дастурхон атрофидаги чой ҳам ҳисобга киради, аммо оддий сувни ҳам унутманг.
• Спиртли ичимликларни камайтириш, айниқса кечқурун.
• Уйқуда оёқ панжаларига эркинлик. Оёқ томонда қаттиқ қистирилган оғир кўрпа оёқ учларини пастга тортади ва болдир мушаги осонроқ қисқаради. Оёқларга бироз жой қолдиринг.
• Оёқ панжасини яхши ушлаб турадиган, паст ва барқарор пошнали қулай поябзал.
• Агар шифокор вена касаллиги сабабли компрессион трикотаж тавсия қилган бўлса, уни кундузи кўрсатма бўйича кийинг. Компрессия синфини шифокор танлайди, айрим артерия касалликларида эса компрессия мумкин эмас.

Магний ва бошқа қўшимчалар ёрдам берадими?

Кўпчилик биринчи тортишишдан кейиноқ магний, калсий ёки витамин комплексларини сотиб олади. Аммо танқислик бўлмаган одамларда оддий тунги тортишишда қўшимчалар ёрдам беришига ишончли далиллар кам. Агар электролитлар даражаси ҳақиқатан бузилган бўлса, белгини бостириш эмас, сабабини топиш муҳим.

Шунинг учун оқилона йўл — аввал шифокор буюрган таҳлилларни топшириш, шундан кейингина қўшимча ёки даволашни муҳокама қилиш. Бу айниқса буйрак ва юрак касалликларида муҳим: бундай ҳолларда ортиқча калий ёки магний зарар қилиши мумкин. Ҳомиладор аёллар ҳар қандай дори ва қўшимчани фақат шифокор маслаҳати билан қабул қилиши керак.

Тортишиш қачон шифокорга мурожаат қилиш учун сабаб бўлади?

Кечаси оёқ тортишиши тез-тез такрорланса, уйқуга халал берса, янги дори бошлангандан кейин пайдо бўлса ёки бошқа белгилар билан кечса, терапевтга ёзилинг. Вена касаллиги белгилари бўлса, сизни флебологга, увишиш ва ҳолсизлик бўлса, неврологга йўналтиришади. Қуйидаги белгиларга эътибор беринг:

• деярли ҳар кеча ёки бир кечада бир неча марта тортишиш;
• мушакларда ҳолсизлик, увишиш, санчиш, сезувчанликнинг пасайиши;
• кечқурун шиш, оғирлик, кўзга ташланадиган кенгайган веналар;
• юрганда болдирларда пайдо бўлиб, тинч турганда ўтадиган оғриқ;
• кучли чанқоқ, тез-тез сийиш, сабабсиз сезиларли озиш.

Қисқача хулоса

Тунги тортишиш ёқимсиз, аммо кўпинча уни жиловлаш мумкин: ухлашдан олдин чўзилиш, кундузи ҳаракат, жазирамада сув ва кўрпа остида оёқларга озгина эркинлик. Агар спазмлар тез-тез меҳмонга кела бошлаган бўлса, жим чидаб юрманг — шифокор билан хотиржам суҳбат сабабни топишга ва сизга осуда уйқуни қайтаришга ёрдам беради.

Manbalar: 1. Lurie F, Passman M, Meisner M, et al. The 2020 update of the CEAP classification system and reporting standards. J Vasc Surg Venous Lymphat Disord. 2020;8(3):342–352. 2. De Maeseneer MG, Kakkos SK, Aherne T, et al. ESVS 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs. Eur J Vasc Endovasc Surg. 2022;63(2):184–267.

• Компрессион трикотаж: синф ва ўлчамни қандай танлаш керак
• Безовта оёқлар синдроми ва веналар: боғлиқлик борми
• Варикоз босқичлари: CEAP таснифи оддий сўзлар билан