Kechasi oyoq tortishishi: sabablari, birinchi yordam va oldini olish

2026-10-19

• Tungi tortishish — ko'p uchraydigan shikoyat, sabablari esa turlicha: mushak charchog'idan tortib dori va kasalliklargacha.
• Spazmni cho'zish mashqi bo'shatadi: oyoq uchini o'zingizga torting yoki polga turib bir oz yuring.
• Vena kasalligi — mumkin bo'lgan sabablardan faqat biri, shuning uchun tez-tez takrorlansa, shifokor ko'rigi kerak.
• Magniy va boshqa «tortishishga qarshi» vositalarni tahlil va shifokor maslahatisiz boshlamang.
• Boldirdagi og'riq bitta oyoqning shishi va qizarishi bilan kechsa, darhol 103 ga qo'ng'iroq qiling.

Yarim tun, siz qattiq uxlab yotibsiz — va birdan boldiringizni kimdir tugun qilib bog'lagandek bo'ladi. Mushak toshdek qotadi, oyoq barmoqlari pastga tortiladi, og'riqdan na qulay yotib bo'ladi, na qayta uxlab. Bir-ikki daqiqadan keyin spazm qo'yib yuboradi, lekin boldir uzoq vaqt zirqirab turadi, ertalab esa har qadamda sezilib qoladi.

Kechasi oyoq tortishishi juda ko'pchilikka tanish: u sportchilarda ham, kun bo'yi oyoqda ishlaganlarda ham, homilador ayollar va yoshi kattaroq odamlarda ham uchraydi. Ko'pincha bu xavfli emas, ammo ba'zan spazmlar organizmga yordam kerakligini bildiradi. Keling, ular qayerdan paydo bo'lishini, xurujni qanday tez to'xtatishni va oldini olishga nima yordam berishini ko'rib chiqamiz.

Tungi tortishish nima va uni boshqa sezgilardan qanday ajratish mumkin?

Tortishish — mushakning to'satdan, beixtiyor va og'riqli qisqarishi. Kechasi ko'pincha boldir mushagi, kamroq hollarda tovon-oyoq panjasi yoki sonning orqa yuzasidagi mushaklar tortishadi. Xuruj bir necha soniyadan bir necha daqiqagacha davom etadi, bu paytda mushak qo'lga qattiq unadi, keyin esa bir muddat zirqirab og'rishi mumkin.

Tortishishni uyquga xalal beradigan boshqa noxush sezgilardan ajrata bilish muhim:

• Bezovta oyoqlar sindromi — og'riq emas, balki oyoqlarni qimirlatishga bo'lgan qattiq istak. U tinch holatda kuchayadi va harakat qilganda pasayadi. Bu haqda bezovta oyoqlar sindromi va venalar haqidagi maqolamizda batafsil yozganmiz.
• Kechga borib oyoqlarda og'irlik, to'lib ketish hissi va charchoq — venoz yetishmovchilikning odatiy belgilari. Ular to'satdan spazm bo'lib emas, asta-sekin kuchayib boradi.
• Yurganda boldirlarda paydo bo'lib, qisqa to'xtashdan keyin o'tib ketadigan og'riq arteriyalardagi qon oqimi buzilganida kuzatiladi. Bu ham shifokorga ko'rinish uchun alohida sabab.

Nega kechasi oyoqlar tortishadi?

Tungi tortishishning yagona sababi yo'q. Ko'pincha shifokor aniq «aybdor»ni topa olmaydi — bunday holatda idiopatik tortishish haqida gapiriladi. Ammo ularni ehtimolini oshiradigan omillar bor:

• Mushaklarning charchashi va ortiqcha yuklanishi: bozordagi peshtaxta yoki do'konda o'tgan uzun kun, qurilishdagi ish, odatlanmagan mashg'ulot, noqulay poyabzalda uzoq sayr.
• Kam harakat va uzoq o'tirish, ayniqsa oyoqlarni ostiga olib yoki chalishtirib o'tirish.
• Yosh: yillar o'tishi bilan mushak va paylar elastikligini yo'qotadi, tortishish tez-tez bo'ladi.
• Homiladorlik, ayniqsa uning ikkinchi yarmi.
• Issiq havo va ko'p terlash: yozgi jaziramada ter bilan birga suyuqlik va tuzlar yo'qotiladi.
• Ba'zi dorilar, masalan siydik haydovchi vositalar. Tortishish yangi dori boshlangandan keyin paydo bo'lgan bo'lsa, bu haqda shifokorga ayting, lekin davolanishni o'zingiz to'xtatmang.
• Kasalliklar: qandli diabet va nervlarning shikastlanishi, buyrak va qalqonsimon bez kasalliklari, qondagi kaliy, kalsiy yoki magniy darajasining buzilishi, oyoq arteriyalari va venalari kasalliklari.

Tortishish venalar bilan bog'liq bo'lishi mumkinmi?

Ha, shunday bo'lishi mumkin. Tortishish, ayniqsa tungi tortishish, surunkali vena kasalliklarining mumkin bo'lgan belgilari ro'yxatiga kiradi — og'irlik, og'riq, shish va to'lib ketish hissi bilan bir qatorda. Vena klapanlari yaxshi ishlamasa, qon oyoqlarda to'planib qoladi va kechga borib boldir mushaklari ko'proq charchaydi.

Biroq tortishish o'ziga xos bo'lmagan belgi. Uning o'zi sizda varikoz borligini isbotlamaydi, varikozda esa har doim ham kuzatilmaydi. Agar bir vaqtning o'zida boshqa belgilar ham bo'lsa — kechqurun to'piq atrofida shish, og'irlik, kengaygan venalar yoki tomir «yulduzchalari» — vena bilan bog'liq sabab haqida o'ylash mumkin. Bu belgilar haqida kechqurun oyoqlardagi og'irlik haqidagi maqolada batafsil o'qing.

Bunday holatda shifokor venalarni ultratovushli dupleks skanerlashdan o'tkazishni tavsiya qilishi mumkin. Bu og'riqsiz tekshiruv klapanlar qanday ishlashini va venalarda tromb bor-yo'qligini ko'rsatadi.

Oyoq hozir tortishib qolsa, nima qilish kerak?

Eng asosiysi — qisqargan mushakni ohista cho'zish. Xotirjam, keskin harakatlarsiz harakat qiling:

1. To'shakda o'tiring, oyog'ingizni tizzadan to'g'rilang va oyoq uchini o'zingizga torting — qo'l bilan yoki oyoq panjasiga ilib olingan sochiq yordamida.
2. Imkon bo'lsa, polga butun tovon bilan turing va tana og'irligini shu oyoqqa o'tkazing. Xona bo'ylab sekin yuring.
3. Boldirni pastdan yuqoriga qarab yengil uqalang, toki mushak bo'shashsin.
4. Spazm o'tgach, boldirga iliq sochiq qo'ying yoki iliq dush qabul qiling — qolgan og'riq tezroq ketadi.

Kechasi oyoq tortishishining oldini qanday olish mumkin?

Hamma uchun bir xil yechim yo'q, ammo oddiy odatlar ko'pchilikka og'riqdan kamroq uyg'onishga yordam beradi:

• Uxlashdan oldin cho'zilish. Devorga qarab turing, kaftlaringizni unga tirang, bir oyoqni orqaga qo'ying va tovonni poldan uzmasdan boldirda tortilishni his qiling. 20–30 soniya ushlab turing, keyin oyoqni almashtiring. Cho'zilishning foydasi haqidagi ilmiy ma'lumotlar bir xil emas, lekin u xavfsiz va ko'pchilikka yengillik beradi.
• Kunduzi harakat. Muntazam yurish va oyoq uchiga ko'tarilish boldir mushaklarini chiniqtiradi va qon oqimini qo'llab-quvvatlaydi. O'tirib ishlasangiz, ish stolida bajariladigan mashqlar asqotadi.
• Yetarli suyuqlik, ayniqsa jaziramada va jismoniy yuklamadan keyin. Dasturxon atrofidagi choy ham hisobga kiradi, ammo oddiy suvni ham unutmang.
• Spirtli ichimliklarni kamaytirish, ayniqsa kechqurun.
• Uyquda oyoq panjalariga erkinlik. Oyoq tomonda qattiq qistirilgan og'ir ko'rpa oyoq uchlarini pastga tortadi va boldir mushagi osonroq qisqaradi. Oyoqlarga biroz joy qoldiring.
• Oyoq panjasini yaxshi ushlab turadigan, past va barqaror poshnali qulay poyabzal.
• Agar shifokor vena kasalligi sababli kompression trikotaj tavsiya qilgan bo'lsa, uni kunduzi ko'rsatma bo'yicha kiying. Kompressiya sinfini shifokor tanlaydi, ayrim arteriya kasalliklarida esa kompressiya mumkin emas.

Magniy va boshqa qo'shimchalar yordam beradimi?

Ko'pchilik birinchi tortishishdan keyinoq magniy, kalsiy yoki vitamin komplekslarini sotib oladi. Ammo tanqislik bo'lmagan odamlarda oddiy tungi tortishishda qo'shimchalar yordam berishiga ishonchli dalillar kam. Agar elektrolitlar darajasi haqiqatan buzilgan bo'lsa, belgini bostirish emas, sababini topish muhim.

Shuning uchun oqilona yo'l — avval shifokor buyurgan tahlillarni topshirish, shundan keyingina qo'shimcha yoki davolashni muhokama qilish. Bu ayniqsa buyrak va yurak kasalliklarida muhim: bunday hollarda ortiqcha kaliy yoki magniy zarar qilishi mumkin. Homilador ayollar har qanday dori va qo'shimchani faqat shifokor maslahati bilan qabul qilishi kerak.

Tortishish qachon shifokorga murojaat qilish uchun sabab bo'ladi?

Kechasi oyoq tortishishi tez-tez takrorlansa, uyquga xalal bersa, yangi dori boshlangandan keyin paydo bo'lsa yoki boshqa belgilar bilan kechsa, terapevtga yoziling. Vena kasalligi belgilari bo'lsa, sizni flebologga, uvishish va holsizlik bo'lsa, nevrologga yo'naltirishadi. Quyidagi belgilarga e'tibor bering:

• deyarli har kecha yoki bir kechada bir necha marta tortishish;
• mushaklarda holsizlik, uvishish, sanchish, sezuvchanlikning pasayishi;
• kechqurun shish, og'irlik, ko'zga tashlanadigan kengaygan venalar;
• yurganda boldirlarda paydo bo'lib, tinch turganda o'tadigan og'riq;
• kuchli chanqoq, tez-tez siyish, sababsiz sezilarli ozish.

Qisqacha xulosa

Tungi tortishish yoqimsiz, ammo ko'pincha uni jilovlash mumkin: uxlashdan oldin cho'zilish, kunduzi harakat, jaziramada suv va ko'rpa ostida oyoqlarga ozgina erkinlik. Agar spazmlar tez-tez mehmonga kela boshlagan bo'lsa, jim chidab yurmang — shifokor bilan xotirjam suhbat sababni topishga va sizga osuda uyquni qaytarishga yordam beradi.

Manbalar: 1. Lurie F, Passman M, Meisner M, et al. The 2020 update of the CEAP classification system and reporting standards. J Vasc Surg Venous Lymphat Disord. 2020;8(3):342–352. 2. De Maeseneer MG, Kakkos SK, Aherne T, et al. ESVS 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs. Eur J Vasc Endovasc Surg. 2022;63(2):184–267.

• Kompression trikotaj: sinf va o'lchamni qanday tanlash kerak
• Bezovta oyoqlar sindromi va venalar: bog'liqlik bormi
• Varikoz bosqichlari: CEAP tasnifi oddiy so'zlar bilan