Қишда кам ҳаракатлилик: совуқда фаолликни қандай сақлаш мумкин
- Қисқа кун, совуқ ва яхмалак қадамлар сонини сездирмай камайтиради, веналарга эса мушаклар иши етишмайди.
- Катталар учун мўлжал — ҳафтасига камида 150 дақиқа ўртача фаоллик, қулай бўлакларга бўлинган ҳолда.
- Кундузи сирпанмайдиган поябзалда сайр қилинг, смог ва яхмалакда эса зина, бассейн ва уйдаги машқлар асқотади.
- Кичик мақсадлар, ҳамроҳ ва қадам ўлчагич баҳоргача ҳаракатни ташлаб қўймасликка ёрдам беради.
- Совуқда юклама пайтида кўкракда оғриқ ёки ҳансираш, бир оёқ шиши — шошилинч ёрдам учун сабаб.
Январда тонг қоронғида бошланади, соат бешга бориб эса яна ғира-шира тушади. Оёқ остида гоҳ лой, гоҳ яхмалак, шамол суяк-суяккача ўтади — ишдан кейин фақат уйга, иссиқ чой ва телевизор ёнига боргингиз келади. Телефондаги қадам ўлчагич одатдагидан анча камтарона рақамларни кўрсатади, дам олиш кунларига келиб эса бир ҳафта давомида деярли сайрга чиқмаганингизни тушунасиз.
Қишки кам ҳаракатлилик сездирмай кириб келади, аммо баҳорга бориб унинг оқибатларини веналар ҳам, қомат ҳам, кайфият ҳам ҳис қилади. Яхши хабар: қишда фаолликни сақлаш, ҳатто спорт залига ёзилмасдан ҳам, бутунлай мумкин. Фақат озгина топқирлик керак.
Нега қишда камроқ ҳаракат қиламиз?
Одатда сабаблар бир нечта ва уларнинг барчаси тушунарли:
- Қисқа кун: ишдан кейин кўчада қоронғи, сайр эса ноқулай туюлади.
- Совуқ ва яхмалак: сирпаниб кетишдан қўрқасиз, айниқса кекса ёшда.
- Байрамлар: Янги йил дастурхонлари, меҳмондорчиликда узоқ ўтиришлар, ширин ва тўйимли таомлар кўпаяди.
- Пиёда йўл ўрнига машина ва такси: совуқда бекатгача пиёда боришни ҳеч ким хоҳламайди.
- «Қишни ўтказиб олиш» одати: кўпчилик ҳаракатни баҳоргача қолдиради, гўё қишда у керак эмасдек.
Бу сабабларнинг ҳеч бири дангасалигингизни билдирмайди. Шунчаки қишда ҳаракат ўз-ўзидан бўлмай қолади ва уни режалаштиришга тўғри келади.
Қишки кам ҳаракатлилик веналарга қандай хавф солади?
Оёқ веналарига болдирнинг мушак насоси ёрдам беради: ҳар қадамда болдир мушаклари веналарни сиқиб, қонни юқорига, юрак томон итаради. Биз соатлаб ўтирганимизда — офисда, машинада, диванда — бу насос деярли ишламайди, қон тўхтаб қолади ва кечга бориб оғирлик ҳамда тўпиқ атрофида шиш пайдо бўлади.
Қишда кўпчилик ҳақиқатан ҳам ёзги жазирамадагидан енгилроқ ҳис қилади: салқин веналарни торайтиради. Аммо кам ҳаракат, байрамлардан кейинги ортиқча вазн ва иситгич ёнида узоқ ўтириш бу устунликни аста-секин йўққа чиқаради. Шунинг учун қишда фаоллик — спортчиларнинг инжиқлиги эмас, ҳамма учун, айниқса варикози борлар учун оддий профилактика.
Қанча ҳаракат қилиш керак?
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти катталарга ҳафтасига камида 150 дақиқа ўртача жисмоний фаолликни тавсия қилади — масалан, беш кун 30 дақиқадан. Ўртача дегани — бироз қизишасиз ва тезроқ нафас оласиз, лекин гаплаша оласиз. Бу дақиқаларни бир мартада тўплаш шарт эмас: ўн дақиқалик учта сайр ҳам ҳисобга киради.
Веналар учун кун давомидаги тез-тез қисқа ҳаракат айниқса қадрли. Столдан туриш, йўлак бўйлаб юриш, ўз қаватингизга пиёда чиқиш — буларнинг барчаси мушак насосини ишга туширади ва қон тўхтаб қолишига йўл қўймайди.
Қишда қандай хавфсиз сайр қилиш мумкин?
- Кундузи чиқинг: тушлик танаффусида ёки дам олиш куни эрталаб. Шунда оёқ остидаги музни кўриш осонроқ.
- Қатлам-қатлам кийининг: иссиқ, лекин тор резинкалар ва сиқувчи кийимларсиз. Оёқ ва панжалар қуруқ ва иссиқ бўлсин. Веналарга зарар етказмайдиган этикни қандай танлаш ҳақида «Қишки поябзал ва веналар» мақоласида ёзганмиз.
- Таги ғадир-будур, сирпанмайдиган поябзал танланг, яхмалакда эса калта қадамлар билан юринг ва қўлларингизни чўнтакда эмас, эркин тутинг.
- Чиқишдан олдин уйда баданни қиздиринг: бир неча марта оёқ учига кўтарилиш ва панжаларни айлантириш мушакларни иситади.
- Ҳаво сифатини кузатинг. Тошкентда қишда смогли кунлар бўлади; бундай кунларда фаолликни ёпиқ жойга кўчириш оқилона, айниқса астма ва юрак касалликлари борлар учун.
- Сайрдан кейин нам поябзал ва пайпоқни ечиб, оёқларни иссиқ эмас, илиқ хонада иситинг ва уларни иситгичга яқин тутманг.
Кўчада умуман ноқулай бўлса, қаерда ҳаракат қилиш мумкин?
- Зинапоя. Кўп қаватли уйда бу текин тренажёр: бир неча қаватга пиёда кўтарилиш болдирларни яхши ишлатади. Хоҳласангиз, пастга лифтда тушинг — бу тиззалар учун эҳтиёткорроқ.
- Савдо марказлари ва ёпиқ бозорлар. Қаватлар бўйлаб шошилмасдан айланиш — иссиқ жойда тўлақонли юриш.
- Бассейн. Сув оёқларни юмшоқ сиқади, сузиш эса бўғимларга зарбли юк бермасдан мушакларни чиниқтиради. Батафсил — варикозда сузиш ва аквааэробика ҳақидаги мақолада.
- Рақс, спорт тўгараклари, муз майдончаси. Болалар билан қорда ўйнаш ҳам ҳисобга киради — ва югуриш йўлакчасидан кўра анча кўп қувонч беради.
- Уй. Мусиқа остида жойида юриш, чойнак қайнагунча оёқ учига кўтарилиш ва «Оёқлар учун эрталабки гимнастика» мақоласидаги машқлар.
Агар офисда ишласангиз, ҳаракатни иш кунига ҳам жойлаш мумкин: мессенжерда ёзиш ўрнига ҳамкасблар олдига бориш, қисқа йиғилишларни тик туриб ўтказиш, тушлик танаффусида бир неча қаватга пиёда кўтарилиш.
Баҳоргача иштиёқни қандай йўқотмаслик мумкин?
- Кичик мақсадлар қўйинг: «спорт билан шуғулланиш» эмас, «тушликдан кейин 15 дақиқа юриш» ёки «ўз қаватимга пиёда чиқиш».
- Ҳамроҳ топинг: дугона, қўшни ёки ҳамкасб билан сайр қилиш илиқроқ ва қизиқроқ, учрашувни бекор қилиш эса қийинроқ.
- Телефон ёки фитнес-билагузукда қадамларни кузатинг ва ўзингизни бошқалар билан эмас, ўтган ҳафтадаги ўзингиз билан солиштиринг.
- Ҳаракатни иш учрашуви каби календарга ёзиб қўйинг.
- Ўтказиб юборилган кунлар учун ўзингизни койиманг: битта ўтказиб юборилган кун ҳаммасини ташлаш учун сабаб эмас. Эртага режага қайтинг.
Кимлар эҳтиёткорроқ бўлиши керак?
Агар сизда юрак касалликлари, юқори қон босими, астма бўлса ёки яқинда операция бўлган бўлса, қандай юклама мос келишини шифокор билан муҳокама қилинг. Совуқнинг ўзи юракка юкни оширади, шунинг учун қишда ўртача суръатдан бошлаб, узоқроқ бадан қиздирган маъқул. Қандли диабети борлар оёқ панжаларини совуқ қотишдан ва ишқаланишдан айниқса асраши керак.
Агар варикозингиз бўлса ва шифокор компрессион трикотаж буюрган бўлса, уни қишда ҳам кийинг: иссиқ кийим остида у деярли билинмайди, салқинда эса ёздагидан осонроқ кўтарилади.
Қиш — ҳаётни паузага қўйиш учун сабаб эмас
Қишда фаоллик қаҳрамонлик талаб қилмайди: бу ерда ўн дақиқа, у ерда зинапоя, қуёшли дам олиш кунида сайр. Мана шу кичик қадамлардан энг асосийси йиғилади — ишлаётган мушак насоси, тетиклик ва енгил оёқлар. Баҳорни эса нолдан эмас, яхши шаклда кутиб оласиз.
Варикозда қишда сайр қилиш фойдалими?
Ҳа, қулай суръатда юриш йилнинг исталган фаслида веналарга фойдали. Об-ҳавога мос, лекин тор бўлмаган кийим кийинг, сирпанмайдиган поябзал танланг ва кундузи сайр қилинг.
Веналарни қўллаб-қувватлаш учун қишда қанча ҳаракат қилиш керак?
Катталар учун мўлжал — ҳафтасига камида 150 дақиқа ўртача фаоллик. Веналар учун кун давомида тез-тез қисқа ҳаракат танаффуслари айниқса фойдали.
Кўчада яхмалак ёки смог бўлса нима қилиш керак?
Фаолликни ёпиқ жойга кўчиринг: зинапоя, бассейн, савдо марказида сайр, уйда оёқлар учун гимнастика. Буларнинг барчаси ҳам болдирнинг мушак насосини ишга туширади.
Юрак касаллиги борлар совуқда шуғулланса бўладими?
Совуқ юракка юкни оширади, шунинг учун юклама тартибини шифокор билан муҳокама қилиш керак. Юрганда кўкракда оғриқ ёки кучли ҳансираш — тўхташ ва шошилинч ёрдамга мурожаат қилиш учун сабаб.