Трофик яра: нега вена касаллигини эътиборсиз қолдириб бўлмайди

Трофик яра: нега вена касаллигини эътиборсиз қолдириб бўлмайди

Аввалига бу тўпиқ устидаги кичкина жароҳат эди: оёқ каравот четига тегиб кетди, ҳеч гап эмас. Аммо бир ҳафта, кейин икки ҳафта ўтди, жароҳат эса битмаяпти, атрофидаги тери қорайди, устида намланиб турадиган қатқалоқ пайдо бўлди. Кейинчалик ойлаб трофик ярани даволайдиган кўп одамларнинг ҳикояси шунга ўхшаш бошланади.

Болдирдаги яра — терининг алоҳида касаллиги эмас, балки вена касаллиги анча узоққа кетганидан дарак. Яхши томони шундаки, уни даволаш мумкин, энг муҳими эса — пайдо бўлишига йўл қўймаслик мумкин. Трофик яра қаердан пайдо бўлиши, нега уни ўзингиз даволай олмаслигингиз ва оғир босқичдан қочишга нима ёрдам беришини айтиб берамиз.

Трофик яра нима?

Тўқималар озиқланишининг бузилиши сабабли пайдо бўлган ва узоқ вақт битмайдиган яра трофик яра дейилади. Оёқларда кўпинча веноз яралар учрайди, лекин шунга ўхшаш яралар артерия касалликлари, қандли диабет ва бошқа ҳолатларда ҳам бўлади.

Сурункали вена касалликларининг халқаро CEAP таснифида Ц0 дан Ц6 гача еттита клиник синф бор. Очиқ веноз яра — Ц6, энг оғир синф, битган яра эса Ц5 деб белгиланади. Бу шкала қандай тузилгани ҳақида «CEAP таснифи оддий сўзлар билан» мақоласида айтилган.

Веноз яра одатда болдирнинг пастки учдан бир қисмида, кўпинча тўпиқ устидаги ички томонда жойлашади. Унинг четлари нотекис, яра намланиб туриши мумкин, атрофидаги тери эса қорамтир ва қаттиқ бўлади. Оғриқ ҳар кимда ҳар хил: деярли сезилмайдигандан кучлигача; кўпинча у кечга бориб кучаяди ва оёқларни кўтариб ётганда пасаяди.

Нега вена касаллиги ярага олиб келади?

Вена клапанлари ёмон ишласа, қон оёқларда тўхтаб қолади ва болдир веналаридаги босим юрганда ҳам юқорилигича қолади. Йиллар давомида бу майда томирлар ва терини шикастлайди: тўқималар камроқ кислород олади, тери юпқа, қуруқ ва нозик бўлиб қолади.

Яра камдан-кам ҳолларда тўсатдан пайдо бўлади. Одатда ундан олдин оёқларингизга эътиборли бўлсангиз, осонгина сезиш мумкин бўлган ўзгаришлар кузатилади:

Бу ўзгаришлар Ц4 синфига киради ва флеболог эътиборини талаб қилади. Улар ҳақида болдирларда терининг қорайиши ва қаттиқлашиши ҳақидаги мақолада батафсил ёзганмиз.

Кимлар хавф гуруҳида?

Трофик яралар кўпроқ узоқ йиллар варикоз билан даволанмай юрган ва чуқур вена тромбозини ўтказган одамларда пайдо бўлади. Ортиқча вазн, кам ҳаракатлилик, болдир мушак насосининг ишини сусайтирадиган тўпиқ бўғимининг қотиб қолиши ва чекиш хавфни оширади. Қандли диабет ва артерия касалликлари эса ҳар қандай яранинг битишини секинлаштиради.

Кўпчилик шифокорга боришни орқага суради, чунки оёқлар «шунчаки чарчайди» ва «ҳаммада шунақа». Лекин вена касаллигини даволаш қанча эрта бошланса, ярагача бориб етиш эҳтимоли шунча кам бўлади.

Нега трофик ярани ўзингиз даволашингиз мумкин эмас?

Васваса тушунарли: қўшни малҳам тавсия қилади, интернетда ўтлардан латта қўйишни маслаҳат беришади, шифокор эса узоқда. Аммо ўз-ўзини даволашнинг жиддий хавфлари бор.

Британиянинг НИЦЕ тавсиялари тиззадан пастдаги яраси икки ҳафтадан ортиқ битмаётган ҳар бир одамни, шунингдек веноз яраси аллақачон битган одамларни ҳам томир мутахассисига йўналтиришни маслаҳат беради. Ойлаб кутманг — флеболог ёки томир жарроҳи қабулига ёзилинг. Кимга боришни билмасангиз, «Веналарни қайси шифокор даволайди» мақоласини ўқинг.

Веноз трофик яра қандай даволанади?

Даволаш режасини шифокор тузади ва одатда у бир вақтнинг ўзида бир нечта йўналишни ўз ичига олади.

  1. Текширув: кўрик, веналарни ултратовушли дуплекс сканерлаш ва оёқ артерияларидаги қон оқимини баҳолаш.
  2. Компрессия терапияси — веноз яраларни даволашнинг асоси. Бу махсус бинтлар ёки трикотаж бўлиши мумкин; тури ва сиқиш даражасини фақат мутахассис танлайди.
  3. Яра парвариши: тозалаш ва шифокор ёки ҳамшира битиш босқичига қараб танлайдиган замонавий боғламлар.
  4. Сабабни бартараф этиш. Европанинг ЭСВС 2022 тавсиялари етишмовчилиги бор веналарни, масалан, кам инвазив усуллар билан даволашни кўриб чиқишни маслаҳат беради: бу яранинг битишига ёрдам беради ва қайталаниш хавфини камайтиради.
  5. Ҳамроҳ касалликларни даволаш: диабетда қанд миқдорини назорат қилиш, чекишни ташлаш, етарли оқсилли тўлақонли овқатланиш.

Битиш одатда ҳафталар ва ойлар давом этади, шунинг учун сабр ва шифокорга мунтазам бориб туриш муҳим. Яра битгандан кейин у қайтмаслиги учун компрессия ва кузатув, одатда, давом эттирилади.

Даволаш билан бирга ўзингиз нима қила оласиз?

Сизнинг улушингиз шифокорга боришдан кам аҳамиятли эмас. Оддий кундалик одатлар яранинг битишига ёрдам беради ва атрофидаги терини ҳимоя қилади.

Қачон шошилинч ёрдам керак?

Тўғри даволанаётган бўлсангиз ҳам, режали қабулни кутиб бўлмайдиган белгиларни билиш муҳим.

Қисқача хулоса

Трофик яра — вена касаллигининг кеч босқичи бўлиб, унга одатда йиллар давомида даволанмаслик олиб келади. Уни битириш мумкин, лекин бунинг учун шифокор, компрессия ва сабр керак. Ундан ҳам яхшиси — бу ҳолатга етказмаслик: болдирларингизда шиш, терининг қорайиши ёки қаттиқлашишини сезсангиз, ҳозироқ флеболог қабулига ёзилинг — оёқларни соғлом сақлашнинг энг ишончли йўли шу.

Manbalar: 1. De Maeseneer MG, Kakkos SK, Aherne T, et al. ESVS 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs. Eur J Vasc Endovasc Surg. 2022;63(2):184–267. 2. Lurie F, Passman M, Meisner M, et al. The 2020 update of the CEAP classification system and reporting standards. J Vasc Surg Venous Lymphat Disord. 2020;8(3):342–352. 3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Varicose veins: diagnosis and management. Clinical guideline CG168, 2013.

Трофик яра ўз-ўзидан битиши мумкинми?

Компрессия ва сабабни даволамасдан веноз яра жуда секин битади ёки умуман битмайди, баъзан эса катталашади. Шунинг учун болдирдаги яра тахминан икки ҳафта ичида битмаса, шифокорга бориш керак.

Трофик ярани қайси шифокор даволайди?

Флеболог ёки томир жарроҳи; боғламларни жарроҳ ёки махсус ўқитилган ҳамшира қилиши мумкин. Диабет бўлса, даволашга эндокринолог ҳам қўшилади.

Трофик ярага малҳам суртиш мумкинми?

Фақат шифокор кўрикдан кейин тайинлаган воситаларни. Ўзингиз танлаган малҳамлар ва халқ усулидаги латта-қўйишлар аллергия, инфексия чақириши ва битишни секинлаштириши мумкин.

Яра битгандан кейин қайтиши мумкинми?

Қайталаниш хавфи бор, айниқса веналардаги сабаб бартараф этилмаган ва компрессияга риоя қилинмаган бўлса. Флеболог кузатуви, етишмовчилиги бор веналарни даволаш ва тайинланган трикотажни кийиш бу хавфни камайтиради.