Варикоз босқичлари: CEAP таснифи оддий сўзлар билан

2026-10-12

• CEAP — 2020 йилда янгиланган флебологларнинг халқаро «тили»; у вена касаллигини тасвирлайди, ҳукм чиқармайди.
• Клиник синфлар Ц0 дан Ц6 гача: кўринадиган белгилар йўқлигидан очиқ веноз ярагача.
• Э, А ва П ҳарфлари сабабни, зарарланган веналарни ва механизмни — қоннинг орқага оқиши ёки оқим тўсилишини аниқлайди.
• Касаллик ҳамма босқичлардан ўтиши шарт эмас, оёқларга эса исталган босқичда ёрдам бериш мумкин.
• Венадан қон кеца, бир оёқ тўсатдан шишиб оғриса — дарҳол 103 га қўнғироқ қилинг.

Веналар УЗИсидан кейин кўпчилик «Ц2С, Эп, Ас, Пр» каби сирли сатрли хулосани қўлга олади ва хонадан савол билан чиқади: бу кўпми ёки озми? Ҳаммаси қанчалик жиддий? Шифокордан қайта сўрашга уялгансиз, интернет эса ўнлаб бир-бирига зид жавоб беради.

Келинг, хотиржам тушуниб оламиз. Бу ҳарфлар ортида бутун дунё флебологлари фойдаланадиган халқаро CEAP таснифи туради. У варикоз босқичлари ва бошқа сурункали вена касалликларини ягона тилда — шифокорларга тушунарли ва бемор учун ҳам анча осон тарзда тасвирлайди.

CEAP таснифи нима ва у нима учун керак?

Тасниф 1990-йилларда яратилган, 2020 йилда эса халқаро экспертлар гуруҳи уни янгилади. Унинг ёрдамида Тошкент, Самарқанд ёки хориждаги флеболог оёқларингизда нима бўлаётганини бир хил тушунади, даволаш натижаларини эса бошланғич ҳолат билан солиштириш мумкин бўлади.

Номи тўртта инглизча сўзнинг бош ҳарфларидан тузилган:

• Ц (Цлиницал) — клиник белгилар, яъни шифокор кўрикда кўрадиган ва пайпаслаб сезадиган нарсалар;
• Э (Этиологй) — касаллик сабаби;
• А (Анатомй) — қайси веналар зарарланган;
• П (Патҳопҳйсиологй) — веналар фаолиятида айнан нима бузилган.

Беморлар кўпинча биринчи ҳарф — клиник синф билан тўқнаш келади. Кундалик ҳаётда айнан уни варикоз босқичи деб аташади, гарчи аслида бу синфлар бўлса ҳам: одам бир синфдан бошқасига албатта «ўтиши» шарт эмас.

Ц0–Ц6 клиник синфлари: шифокор нимани кўради

Клиник қисм — таснифнинг юраги. Шифокор оёқларни тик турган ҳолатда кўриб, сизда бор барча белгиларни қайд этади:

• Ц0 — вена касаллигининг кўринадиган ва пайпасланадиган белгилари йўқ, гарчи оғирлик каби шикоятлар бўлиши мумкин.
• Ц1 — телеангиэктазиялар, яъни диаметри 1 мм дан кичик томир «юлдузчалари», ёки ретикуляр веналар — диаметри 1 мм дан 3 мм гача бўлган кўкимтир томирлар.
• Ц2 — варикоз веналар: тик турган ҳолатда ўлчанганда диаметри 3 мм ва ундан катта бўлган кенгайган тери ости веналари.
• Ц3 — вена касаллиги билан боғлиқ шиш.
• Ц4 — веноз етишмовчилик туфайли тери ва тери ости тўқимасидаги ўзгаришлар.
• Ц5 — битиб кетган веноз яра.
• Ц6 — очиқ, фаол веноз яра.

Энг «енгил» синф ҳақида оёқлардаги томир юлдузчалари ҳақидаги мақолада батафсил сўзлаб берганмиз. Шуни ёдда тутингки, оёқлар фақат веналар туфайли эмас, юрак, буйрак, қалқонсимон без касалликларида ёки айрим дориларнинг ножўя таъсири сифатида ҳам шишади. Шунинг учун Ц3 синфини шифокор текширувдан кейин қўяди; эҳтимолий сабаблар ҳақида кечқурун оёқлар шишиши ҳақидаги мақолада ўқинг.

CEAP 2020 да қандай янгиликлар бор?

Янгиланган версияда оёқлар ҳолатини аниқроқ тасвирлашга ёрдам берадиган аниқликлар пайдо бўлди:

• Ц2р — қайталанган варикоз веналар, яъни даволашдан кейин яна пайдо бўлганлари;
• Ц4а — пигментация (терининг қорайиши) ёки веноз экзема;
• Ц4б — липодерматосклероз (тери ва тери ости тўқимасининг қаттиқлашиши) ёки «оқ атрофия» — юпқалашган терининг оч рангли жойлари;
• Ц4ц — цорона пҳлебецтатица: тўпиқ ва оёқ панжаси соҳасидаги майда кенгайган веналарнинг елпиғичсимон тўри;
• Ц6р — қайта очилган веноз яра.

Бундан ташқари, клиник синфга симптомлар — оғриқ, оғирлик, тўлиб кетиш ҳисси, тиришиш, қичишиш — бўлса С ҳарфи, шикоятлар бўлмаса А ҳарфи қўшилади. Масалан, «Ц2С» безовта қиладиган варикоз веналарни, «Ц1А» эса ҳеч қандай нохуш сезги бермайдиган юлдузчаларни билдиради.

Хулосадаги Э, А ва П ҳарфлари нимани англатади?

Таснифнинг бу қисмлари кўпроқ мутахассислар учун керак, аммо уларнинг маъносини бемор ҳам билгани фойдали.

Э — сабаб

• Эп — бирламчи вена касаллиги: деворлар ва клапанлар аниқ ташқи сабабсиз заифлашган. Бу энг кўп учрайдиган вариант.
• Эс — иккиламчи касаллик, масалан, чуқур веналар тромбози ёки жароҳатдан кейин.
• Эц — веналар ривожланишининг туғма бузилишлари; Эн — сабабини аниқлаб бўлмаган.

А — анатомия

• Ас — юза веналар, Ад — чуқур веналар, Ап — перфорант, яъни юза ва чуқур веналарни боғловчи веналар зарарланган; Ан — веналарда ўзгариш топилмаган.

П — механизм

• Пр — рефлюкс: клапанлар қонни ушлаб туролмайди ва у орқага, пастга оқади; По — обструксия, яъни қон оқимига тўсиқ; Пр,о — иккала механизм бирга; Пн — бузилиш аниқланмаган.

Бу тафсилотларни шифокор ултратовушли дуплекс сканерлаш ёрдамида аниқлайди. Шундай қилиб, мақола бошидаги «Ц2С, Эп, Ас, Пр» сатри жуда оддий ўқилади: шикоят берадиган варикоз веналар, бирламчи касаллик, юза веналар зарарланган, сабаб — клапанлар етишмовчилиги. Бу кўп учрайдиган ва яхши ўрганилган ҳолат.

Вена касаллиги албатта бир босқичдан бошқасига ўтадими?

Йўқ. CEAP даги варикоз босқичлари ҳозирги ҳолатнинг тавсифи, келажак жадвали эмас. Баъзи одамларда юлдузчалар узоқ йиллар юлдузчалигича қолади, бошқаларда касаллик вақт ўтиб зўраяди. Бу ирсият, вазн, турмуш тарзи, иш хусусияти ва бошқа омилларга боғлиқ, муайян одам учун йўлни олдиндан айтиб бериб бўлмайди.

Яхши хабар шундаки, оёқларга исталган босқичда ёрдам бериш мумкин. Мунтазам ҳаракат, вазнни назорат қилиш, оёқларни кўтариб дам олиш ва шифокор тавсия қилган бўлса, компрессион трикотаж симптомларни ва веналарга юкни камайтиради. Яққол ўзгаришлар бўлса, флеболог сиз билан замонавий даволаш усулларини муҳокама қилади.

Оёқларингиз қайси синфга киришини қандай билиш мумкин?

Ўзингиз фақат тахминан аниқлай оласиз. Синфни якуний тарзда флеболог белгилайди: у оёқларни кўради, шикоятлар, ирсият ва ўтказилган тромбозлар ҳақида сўрайди ва веналар УЗИсига йўллайди. Баъзан «шунчаки чарчоқ» бўлиб туюлган нарса йирик венадаги рефлюкс бўлиб чиқади, кўзга ташланадиган кўк томирлар эса зарарсиз ретикуляр веналар бўлиб чиқади.

Қуйидагиларни сезсангиз, маслаҳатга ёзилинг:

• кечга бориб оёқларда оғирлик, тўлиб кетиш ҳисси ёки зирқираб оғриш — оёқлардаги оғирлик ҳақида алоҳида ёзганмиз;
• бўртиб чиққан, эгри-бугри веналар, айниқса узоқ тик тургандан кейин;
• тунда ўтиб кетиб, кечга яна пайдо бўладиган тўпиқ атрофидаги шишлар;
• болдирдаги терининг қорайиши, қичишиши, пўст ташлаши ёки қаттиқлашиши.

Қисқача хулоса

CEAP таснифи ҳукм эмас, балки шифокор ва бемор вена саломатлиги ҳақида гаплашадиган умумий тил. Ц0 дан Ц6 гача бўлган варикоз босқичлари ва Э, А, П ҳарфлари нимани англатишини билсангиз, хулосангизни яхшироқ тушунасиз ва шифокорга аниқ саволлар бера оласиз. Қоғозда қайси синф ёзилган бўлмасин, ҳаракат ва оёқларга эътибор doiмо фойдали.

Manbalar: 1. Lurie F, Passman M, Meisner M, et al. The 2020 update of the CEAP classification system and reporting standards. J Vasc Surg Venous Lymphat Disord. 2020;8(3):342–352. 2. De Maeseneer MG, Kakkos SK, Aherne T, et al. ESVS 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs. Eur J Vasc Endovasc Surg. 2022;63(2):184–267.

• Эркакларда варикоз: «аёллар касаллиги» ҳақидаги афсона
• Кечқурун оёқлар шишиши: сабаблари ва уни қандай камайтириш мумкин
• Оёқлардаги томир юлдузчалари: косметиками ёки вена сигнали